نور معرفت

از جزء و حزب تا رکوع روایت کمترشنیده شده تاریخ تقسیم بندی قرآن کریم

از جزء و حزب تا رکوع روایت کمترشنیده شده تاریخ تقسیم بندی قرآن کریم

به گزارش نور معرفت، تقسیم قرآن به 30 جزء و حزب بندی آیات، تنها بخشی از تاریخ تنظیم مصاحف است؛ از رکوعات مفهومی و شیوه های متفاوت صفحه بندی گرفته تا تقسیم قرآن به 558 رکوع، جزئیاتی کمترشناخته شده وجود دارد که ریشه در تاریخ تلاوت، آموزش و پژوهش های قرآنی دارد.



به گزارش نور معرفت به نقل از خبر آنلاین، تقسیم بندی قرآن کریم به جزء، حزب، ربع و رکوع، تنها راهی برای آسان تر شدن تلاوت نیست؛ هر یک از این شیوه ها پیشینه و مبنای خاصی دارد و در دوره های مختلف با اهداف متفاوتی شکل گرفته است. حسن حکیم باشی در تشریح تاریخ این تقسیم بندی ها، به تفاوت نسخه های قرآنی، پیدایش رکوعات و اهمیت مقطع بندی مفهومی آیات پرداخت و پژوهش سه جلدی دکتر محمود روحانی با عنوان «المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم» را از آثار باارزش این حوزه معرفی نمود.

بنابر روایت مهر، حسن حکیم باشی با مبحث «پاراگراف بندی قرآن کریم در المعجم المعیاری»، به بررسی پیشینه تقسیم بندی قرآن و اهمیت مقطع گزینی آیات پرداخت.

وی با اشاره به جایگاه محدود این مساله در مطالعات علوم قرآنی اظهار داشت: مباحث علوم قرآنی موضوعات متنوعی همچون تاریخ وحی و نزول، قرائات، تاریخ نگارش و خط مصحف و شیوه های تعلیم و تعلم قرآن را در بر می گیرد؛ با این وجود، پاراگراف بندی و مقطع گزینی قرآن کمتر مورد توجه محققان قرار گرفته است. همین مسئله، مطالعه دراین خصوص را برای اشخاصی همچون دکتر محمود روحانی با دشواری های فراوانی همراه کرده است.

وی همینطور با اشاره به تنوع نسخه های قرآن اضافه کرد: مصاحف در طول تاریخ با صفحه بندی های متفاوتی انتشار یافته اند؛ از نسخه های تک برگی گرفته تا قرآن هایی با ۶۰، ۱۲۰، ۲۴۰، ۳۰۰، ۳۶۵ و حتی ۱۲۵۰ صفحه. قرآن عثمان طه هم که امروزه در ۶۰۰ صفحه عرضه می شود، ابتکار شخص وی نبوده و قبل از او هم نمونه هایی از این شیوه تنظیم وجود داشته است.

جزء، حزب و رکوع؛ سه شیوه متفاوت برای تقسیم بندی قرآن

حکیم باشی با اشاره به پیشینه شمارش و آمارگیری آیات قرآن اظهار داشت: تقسیم بندی قرآن در طول تاریخ تنها به آیه و سوره محدود نبوده و عناوینی همچون جزء، حزب، ربع، رکوع، ورد، ثمن، منزل، قیراط و نقزه هم در دوره های مختلف رواج داشته اند. بعضی از این تقسیم بندی ها بر پایه حروف و کلمات و برخی دیگر برمبنای مفاهیم و ارتباط معنایی آیات شکل گرفته اند.

این استاد حوزه و دانشگاه توضیح داد: تقسیم قرآن به ۳۰ جزء بر اساس شمارش حروف قرآن و تقسیم مجموع حدود ۳۲۲ هزار حرف آن به ۳۰ بخش شکل گرفته است. حزب هم با عنایت به شمار کلمات قرآن، که حدود ۷۰ تا ۷۵ هزار کلمه ارزیابی شده، تعریف شده و ربع، یک چهارم حزب است؛ تقسیمی که همچنان در مصاحف رایج دیده می شود.

وی درباره ی تفاوت جغرافیایی این تقسیم بندی ها هم اظهار داشت: حزب و ربع بیشتر در غرب جهان اسلام، خصوصاً شمال آفریقا، رواج داشته اند؛ در صورتیکه تقسیم بندی رکوع بیشتر در شرق جهان اسلام مورد استفاده قرار گرفته است.

به گفته حکیم باشی، رکوع برعکس تقسیم بندی های مبتنی بر شمارش، ماهیتی مفهومی دارد و در بعضی نسخه های قرآن، خصوصاً مصاحف چاپ شبه قاره، با علامت «ع» مشخص می شود.

نقش رکوعات در کشف ارتباط مفهومی آیات قرآن

این پژوهشگر با تاکید بر اهمیت رکوعات در مطالعات قرآنی بیان کرد: این نوع مقطع بندی می تواند در شناسایی ارتباطات بینامتنی قرآن و تناسب مفهومی آیات هر سوره نقش برجسته ی داشته باشد؛ موضوعی که خصوصاً| در حوزه تفسیر مورد توجه قرار می گیرد.

وی اضافه کرد: تقسیم قرآن به رکوعات علاوه بر مطالعات تفسیری، در تنظیم برنامه های تلاوت شخصی، قرائت مجلسی، کتابت و تدریس قرآن هم کاربرد دارد.

حکیم باشی درباره ی منشا پیدایش این تقسیم بندی اظهار داشت: دراین خصوص دیدگاه های مختلفی وجود دارد. یکی از مباحث مطرح، اینست که آیا در نمازهای واجب و مستحب، بعد از قرائت سوره حمد باید یک سوره کامل خوانده شود یا میتوان قسمتی از یک سوره را که آیات آن از ارتباط مفهومی برخوردار می باشند، قرائت کرد.

وی افزود: در همین چارچوب، مجموع ۶۲۳۶ آیه قرآن را به حدود ۵۲۰ تا ۵۸۰ رکوع تقسیم کرده اند.

پژوهش دکتر محمود روحانی درباره ی ۵۵۸ رکوع قرآن

حکیم باشی در ادامه به پژوهش دکتر محمود روحانی درباره ی پاراگراف بندی مفهومی قرآن اشاره نمود و اظهار داشت: دکتر روحانی با عنایت به نظر اجماعی مفسران بر مبنای توقیفی نبودن پاراگراف بندی مفهومی قرآن و همینطور کمبود پژوهش های گسترده در این مورد، وارد این عرصه شد و تقسیم قرآن به ۵۵۸ رکوع را مبنای مطالعه خود قرار داد.

به گفته وی، دکتر روحانی سوره فاتحةالکتاب و ۳۵ سوره پایانی قرآن را که هر کدام یک رکوع دارند، از بررسی ها و مقایسه های خود کنار گذاشته است.

این استاد حوزه و دانشگاه با معرفی کتاب «المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم» اظهار داشت: نویسنده در این اثر بر پاراگراف بندی مفهومی قرآن تمرکز کرده و در مقدمه ای ۲۷۰ صفحه ای، روش پژوهش خویش را در ۱۱ مرحله و با بهره گیری از ۳۸ جدول توضیح داده است.

بررسی ۲۰۰ منبع برای تدوین دانشنامه مقاطع قرآن

حکیم باشی با اشاره به گستردگی مطالعات انجام شده برای تدوین این اثر اظهار داشت: دکتر روحانی با عنایت به خصوصیت های خاص اسلوب، نظم و زبان قرآن و پیچیدگی های آن، حدود ۲۰۰ منبع و مأخذ قرآنی را بررسی نموده است؛ منابعی که از تفسیر مقاتل بن سلیمان آغاز می شوند و تا نرم افزارهای امروزی را در بر می گیرند.

وی اضافه کرد: دکتر روحانی برای تکمیل پژوهش خود حتی قرائت نمازهای تراویح یک ماه رمضان در مسجدالحرام را هم شنیده و نتایج حاصل از مطالعات مختلف را با یکدیگر سنجیده است.

حکیم باشی در پایان، با باارزش دانستن این اثر سه جلدی اشاره کرد: این کتاب می تواند تا ده ها و حتی صدها سال آینده منشا بهره برداری های علمی و پژوهشی تازه باشد. دکتر محمود روحانی آگاهانه وارد حوزه ای شد که قبل از این کمتر مورد توجه محققان علوم قرآنی قرار گرفته بود.

به اجمال، وی در رابطه با ی تفاوت جغرافیایی این تقسیم بندی ها هم عنوان کرد: حزب و ربع بیشتر در غرب جهان اسلام، به ویژه شمال آفریقا، رواج داشته اند؛ در صورتی که تقسیم بندی رکوع بیشتر در شرق جهان اسلام مورد استفاده قرار گرفته است. یکی از مباحث مطرح، این است که آیا در نمازهای واجب و مستحب، پس از قرائت سوره حمد باید یک سوره کامل خوانده شود یا میتوان قسمتی از یک سوره را که آیات آن از ارتباط مفهومی برخوردار می باشند، قرائت کرد. بررسی ۲۰۰ منبع برای تدوین دانشنامه مقاطع قرآن حکیم باشی ضمن اشاره به گستردگی مطالعات انجام شده برای تدوین این اثر عنوان کرد: دکتر روحانی با توجه به مشخصه های خاص اسلوب، نظم و زبان قرآن و پیچیدگی های آن، حدود ۲۰۰ منبع و مأخذ قرآنی را بررسی کرده است؛ منابعی که از تفسیر مقاتل بن سلیمان آغاز می شوند و تا نرم افزارهای امروزی را در بر می گیرند.


منبع:

1405/08/29
11:07:50
5.0 / 5
8
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
X

تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب
لطفا شما هم نظر دهید
= ۵ بعلاوه ۳
لینک دوستان نور معرفت

پربیننده ترین ها

پربحث ترین ها

جدیدترین ها

نور معرفت

nooremarefat.ir - مالکیت معنوی سایت نور معرفت متعلق به مالکین آن می باشد