وقتی ایمان به مسئولیت پذیری تبدیل می شود نقش دین در پیشرفت جامعه
نور معرفت: دینداری لزوماً به معنای پایبندی به گذشته یا مخالفت با تحولات جدید نیست. ایمان دینی، اگر با عقلانیت، علم آموزی، تلاش و احترام به حقوق دیگران همراه باشد، می تواند به تقویت مسئولیت پذیری، عدالت خواهی و همبستگی اجتماعی کمک کند؛ عواملی که در راه رشد و گسترش جامعه اهمیت دارند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، گاهی این پرسش مطرح می شود که آیا دینداری با پیشرفت در جهان امروز سازگار است یا پایبندی به باورهای دینی می تواند مانعی در راه علم، نوآوری و توسعه اقتصادی باشد. پاسخ به این پرسش، به نوع نگاه ما به دین و همینطور تعریفی که از پیشرفت داریم، بستگی دارد.
پیشرفت جوامع تنها به رشد اقتصادی و گسترش فناوری محدود نمی شود؛ آموزش، اخلاق عمومی، مسئولیت پذیری، عدالت اجتماعی و اعتماد متقابل هم در تشکیل جامعه ای پویا نقش دارند. از این منظر، نمی توان بدون بررسی نقش باورهای دینی در زندگی فردی و اجتماعی، دینداری را به صورت کلی در تقابل با پیشرفت قرار داد.
بنابر روایت مهر، در گفت و گو با محمدرضا پی سپار، استاد حوزه و دانشگاه، به بررسی نسبت دین و پیشرفت، نقش ایمان در تقویت انگیزه های انسانی و چگونگی استفاده از ظرفیتهای اخلاقی و اجتماعی دین برای توسعه ایران پرداخته است.
چرا برخی دین و پیشرفت را در مقابل یکدیگر قرار می دهند؟
محمدرضا پی سپار در جواب این پرسش، بر لزوم تفکیک میان آموزه های دینی و برداشت های محدود یا نادرست از دین تاکید می کند.
به گفته او، دین را نباید صرفا مجموعه ای از مناسک فردی یا سفارش هایی متعلق به گذشته دانست. در سنت اسلامی، عقل ورزی، علم آموزی، عدالت، تلاش، آبادانی و مسئولیت انسان در مقابل جامعه از جایگاه مهمی برخوردار می باشند. بر همین اساس، ایمان دینی می تواند به جای ایجاد ایستایی، زمینه ساز حرکت، اصلاح و مسئولیت پذیری باشد.
در جامعه ایران هم خیلی از افراد از باورهای دینی خود برای کار، یادگیری، کمک به دیگران و مشارکت در کارهای اجتماعی انگیزه می گیرند. بنابراین، تعمیم مفهوم واپس گرایی به همه اشکال دینداری، بدون توجه به تفاوت میان باورهای دینی و شیوه های عمل افراد، تصویری کامل از حقیقت ارایه نمی دهد.
از سوی دیگر، نمی توان هر رفتار نادرستی را به نام دین پذیرفت یا مسئولیت آنرا صرفا با ارجاع به باورهای دینی توجیه کرد. بررسی نقش دین در پیشرفت، مستلزم توجه همزمان به آموزه ها، برداشت ها و رفتارهای حقیقی افراد و نهادهاست.
آیا پایبندی به سنت های دینی مانع پذیرش تحولات جدید می شود؟
پایبندی به ارزش های گذشته لزوماً به معنای مخالفت با آینده نیست. هر جامعه ای برای پیشرفت به ارزش هایی پایدار نیاز دارد؛ ارزش هایی مانند صداقت، عدالت، وفای به عهد، مسئولیت پذیری و احترام به حقوق دیگران که در دوره های مختلف زندگی اجتماعی اهمیت خودرا حفظ می کنند.
پی سپار اعتقاد دارد دینداری می تواند به تقویت چنین ارزش هایی کمک نماید. فردی که کار را مسئولیتی اخلاقی می داند، امکان دارد برای یادگیری مهارت های جدید و انجام درست وظایف خود انگیزه بیشتری پیدا کند. همینطور کسی که عدالت را یک اصل دینی می شمارد، می تواند در مقابل تبعیض و فساد احساس مسئولیت بیشتری داشته باشد.
با این حال، پایبندی به دین نباید به معنای ثابت نگه داشتن تمام شیوه های زندگی در گذشته تلقی شود. جوامع برای پاسخ گویی به نیازهای تازه، به شناخت شرایط جدید، بهره برداری از دانش بشری و بازبینی در برداشت های خود احتیاج دارند.
از این رو، حفظ ارزش های بنیادین و پذیرش تحولات علمی و اجتماعی الزاماً با یکدیگر تعارض ندارند. آن چه اهمیت دارد، توانایی ایجاد پیوند میان هویت فرهنگی و دینی از یک سو و شناخت نیازهای امروز از طرف دیگر است.
چگونه دینداری می تواند به پیشرفت جامعه کمک کند؟
پیشرفت اقتصادی و اجتماعی به سرمایه، فناوری، برنامه ریزی و مدیریت کارآمد نیاز دارد؛ اما نقش انگیزه های انسانی را هم نمی توان نادیده گرفت. امید، پشتکار، مسئولیت پذیری و تمایل به همکاری از عواملی هستند که می توانند بر کیفیت کارهای فردی و جمعی تأثیر بگذارند.
از دیدگاه پی سپار، ایمان دینی می تواند یکی از منابع تشکیل این انگیزه ها باشد. باور به معنادار بودن زندگی، احساس مسئولیت در مقابل خداوند و دیگر انسان ها و باارزش دانستن تلاش، امکان دارد به افراد کمک نماید تا در رویارویی با دشواری ها انگیزه خودرا حفظ کنند.
همچنین تاکید بر کمک به محرومین، دستگیری از نیازمندان و پرهیز از خودخواهی می تواند زمینه مشارکت اجتماعی و تقویت انسجام میان افراد را فراهم آورد.
البته برخورداری از باورهای دینی به تنهایی تضمین کننده رفتار مسئولانه یا موفقیت اجتماعی نیست. تبدیل ارزش ها به رفتار عملی، فراهم بودن شرایط مناسب و وجود سازوکارهای کارآمد برای حل مشکلات جامعه هم اهمیت دارند. بنابراین، ظرفیتهای مثبت دین زمانی می توانند در راه پیشرفت اثرگذار باشند که از سطح شعار فراتر بروند و در رفتار فردی و اجتماعی نمود پیدا کنند.
نقش دینداری در توسعه و حل مشکلات ایران چیست؟
جامعه ایران برای مواجهه با مشکلات اقتصادی، افزایش بهره وری، مواجهه با فساد، کاهش لطمه های اجتماعی و تقویت اعتماد عمومی به مجموعه ای از عوامل نیاز دارد. دانش تخصصی، مدیریت مؤثر، سیاستگذاری درست و استفاده از تجربه های موفق، از الزامات توسعه هستند. در کنار این عوامل، اخلاق عمومی و مسئولیت پذیری اجتماعی هم اهمیت دارند.
یکی از ظرفیتهای قابل توجه دینداری، نقش آن در تشکیل کارهای داوطلبانه و کمک های مردمی است. دفاع از خانواده های نیازمند، مشارکت در امور خیریه، کمک به لطمه دیدگان و کارهای اجتماعی نمونه هایی از اقداماتی هستند که می توانند با انگیزه های دینی و اخلاقی ارتباط داشته باشند.
به باور پی سپار، این ظرفیت ها در صورت همراهی با برنامه ریزی مناسب و شناخت دقیق نیازهای جامعه، می توانند به تقویت سرمایه اجتماعی کمک کنند.
از سوی دیگر، ارزش هایی مانند امانت داری، رعایت حقوق دیگران و پرهیز از فساد، در روابط اقتصادی و اجتماعی اهمیت دارند. تقویت این ارزش ها می تواند به بهبود روابط میان افراد و افزایش اعتماد متقابل کمک کند؛ هرچند مقابله مؤثر با فساد و ایجاد سلامت اقتصادی، علاوه بر اخلاق فردی، به قوانین شفاف، نظارت مؤثر و نهادهای پاسخ گو هم نیاز دارد.
بر این اساس، استفاده از ظرفیتهای اخلاقی و اجتماعی دین برای حل مشکلات ایران، به معنای جایگزین کردن باورهای دینی به جای دانش، مدیریت و سیاستگذاری نیست؛ بلکه میتوان این ظرفیت ها را در کنار سایر عوامل ضروری توسعه درنظر گرفت.
آیا دینداری با علم گرایی و نوآوری سازگار است؟
علم آموزی و نوآوری به آموزش با کیفیت، پرسشگری، پژوهش مستمر، بررسی شواهد و آمادگی برای اصلاح دیدگاه ها نیاز دارند. دینداری به خودی خود مانع پذیرش این الزامات نیست و افراد دیندار هم می توانند علم را راهی برای شناخت بهتر جهان و یافتن پاسخ برای مسایل انسانی بدانند.
پی سپار با تکیه بر جایگاه علم و تفکر در سنت اسلامی، اعتقاد دارد میان ایمان دینی و جست وجوی دانش، تعارضی ذاتی وجود ندارد. بر این مبنا، یادگیری و سعی برای حل مشکلات جامعه می تواند بعنوان قسمتی از مسئولیت اخلاقی انسان درنظر گرفته شود.
در حوزه اقتصاد هم ارزش هایی مانند درستکاری، امانت داری و رعایت حقوق دیگران می توانند بشکل گیری روابط سالم تر کمک کنند. در عین حال، این ارزش ها جایگزین سیاستگذاری اقتصادی مبتنی بر شواهد، مدیریت تخصصی، رقابت سالم و زیرساخت های مناسب نمی شوند؛ بلکه در کنار این عوامل می توانند به بهبود عملکرد جامعه کمک کنند.
برای ایران، مساله اصلی الزاماً انتخاب میان دین و پیشرفت نیست. میتوان از ظرفیتهای علمی و تخصصی کشور بهره گرفت و همزمان به نقش اخلاق، مسئولیت پذیری و کرامت انسانی هم توجه داشت.
چطور میتوان از دید تقابلی میان دین و پیشرفت عبور کرد؟
برای عبور از این نگاه، ابتدا باید از قضاوت کلی درباره ی دینداری فاصله گرفت و به تفاوت میان باور، برداشت و رفتار توجه کرد. ایمان دینی زمانی می تواند نقشی سازنده در جامعه داشته باشد که با سعی برای یادگیری، انجام درست وظایف، رعایت حقوق دیگران و مشارکت در حل مسایل عمومی همراه شود.
همچنین لازم است درباره ی نقش دین در پیشرفت، به جای تکیه صرف بر ادعاهای کلی، به نتایج عملی دقت کنیم. تقویت اخلاق عمومی، کاهش تبعیض، افزایش مسئولیت پذیری و گسترش کارهای اجتماعی، همچون حوزه هایی هستند که میتوان نقش ارزش های دینی و اخلاقی را در آنها بررسی کرد.
در عین حال، نباید همه مشکلات توسعه را به فاصله گرفتن از ارزش های دینی یا ضعف اخلاق فردی نسبت داد. مسایل اقتصادی و اجتماعی معمولا مجموعه ای از عوامل مدیریتی، نهادی، فرهنگی و ساختاری دارند و برای حل آنها به راهکارهای متناسب با هر مساله نیاز است.
دینداری چه زمانی می تواند به نیرویی برای پیشرفت تبدیل شود؟
پرسش اصلی این نیست که جامعه برای پیشرفت باید دین را کنار بگذارد یا به گذشته بازگردد؛ بلکه این است که چطور میتوان میان باورهای دینی، عقلانیت، علم آموزی و نیازهای امروز جامعه پیوندی مؤثر برقرار کرد.
ایمان دینی، در صورتیکه با احترام به حقوق دیگران، پذیرش اهمیت دانش، مسئولیت پذیری و سعی برای عدالت همراه باشد، می تواند به تقویت انگیزه های فردی و انسجام اجتماعی کمک نماید. در مقابل، هر برداشتی از دین که به توجیه فساد، نادیده گرفتن حقوق مردم یا مخالفت بی جهت با دانش و تجربه بینجامد، نیازمند بررسی و نقد جدی است.
در نهایت، دینداری را نمی توان به صورت ذاتی مانعی برای پیشرفت دانست؛ همان گونه که صرف برخورداری از باورهای دینی هم تضمین کننده توسعه نیست. پیشرفت پایدار به تلفیقی از علم، مدیریت کارآمد، نهادهای پاسخ گو، اخلاق عمومی و مشارکت اجتماعی نیاز دارد.
ایمان دینی می تواند در کنار این عوامل، منبعی برای امید، مسئولیت پذیری و خدمت به دیگران باشد. بهره برداری از این ظرفیت ها، همراه باتوجه به حقیقت های جامعه و الزامات علم و توسعه، می تواند به ساختن ایرانی آبادتر، عادلانه تر و برخوردار از امید بیشتر به آینده کمک نماید.
منبع: نور معرفت
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب