ذکر و دعا در ترازوی علم از تنظیم هیجان تا ادعای انرژی درمانی
به گزارش نور معرفت، باور فراگیر بودن تاثیر دعا بر سلامت روان، گاهی در غلغله ادعاهای انرژی درمانی گم می شود. این متن می کوشد میان تجربه روانی آرامش، یافته های بالینی و ادعاهای بی پشتوانه، خط فاصلی بکشد تا نه عبادت تحقیر شود و نه شواهد علمی قربانی هیجان شود.
مبلغ – سرویس معارف: دعا و نیایش برای خیلی از افراد، راهی برای مواجهه با ترس، رنج و عدم قطعیت است. اما وقتی از تأثیر آنها بر سلامت روان سخن می گوییم، باید میان تجربه شخصی آرامش، شواهد حاصل از پژوهش های بالینی و تفسیرهای دینی تمایز بگذاریم. احساس آرامش بعد از دعا تجربه ای واقعی برای فرد است؛ بااین حال، توضیح علمی این تجربه نیازمند بررسی سازوکارها و آزمون فرضیه هاست، نه صرفا استناد به احساس فرد یا باور دینی او.
پرسش اصلی این است: آیا دعا و ذکر می توانند اضطراب و افسردگی را کاهش دهند؟ اگر چنین اثری وجود دارد، از چه مسیری رخ می دهد؟ و آیا میتوان آنرا به وجود نوعی «انرژی مثبت» نسبت داد که از راه عبادت در بدن جریان می یابد؟
۱. دعا و سلامت روان؛ شواهد چه می گویند؟
پژوهش های مربوط به رابطه دین و سلامت روان تصویری یکدست ارایه نمی کنند. برخی مطالعات مشاهده ای میان دعا، معنویت و کاهش نشانه های افسردگی یا اضطراب ارتباط یافته اند؛ اما چنین ارتباطی به تنهایی ثابت نمی کند که دعا علت بهبود بوده است. افرادی که از حمایت اجتماعی بیشتری برخوردار می باشند، روابط معنادارتری دارند یا از سلامت روان بهتری بهره می برند، امکان دارد هم زمان تجربه دینی متفاوتی نیز داشته باشند. برای تشخیص اثر مستقل دعا، باید این عوامل را در طراحی پژوهش کنترل کرد.
مرور نظام مند و فراتحلیل گونسالوس و همکاران در سال ۲۰۱۵، نتایج ۲۳ کارآزمایی تصادفی درباره ی مداخلات دینی و معنوی را بررسی کرد. یافته ها از کاهش برخی نشانه های اضطراب حمایت می کردند و برای بعضی دستاوردهای افسردگی نیز نتایج مثبتی به دست آمد؛ بااین حال، محققان بر تنوع زیاد مداخلات و نبود استاندارد مشترک در مطالعات تاکید کردند. این مطالعات روش هایی متفاوت، از مراقبه و مداخلات روان شناختی متناسب با باورهای دینی تا دیگر کارهای معنوی، را بررسی نموده بودند. بنابراین، نتیجه آنها را نمی توان بطور خاص به ذکر اسلامی یا یک دعای مشخص تعمیم داد.
در یک کارآزمایی تصادفی دیگر، بوئلنس و همکاران در سال ۲۰۰۹ اثر جلسات دعای فردبه فرد را بر افراد دارای اضطراب یا افسردگی بررسی کردند. شرکت کنندگان گروه مداخله در شش جلسه هفتگی یک ساعته شرکت نمودند. در پایان، نشانه های اضطراب و افسردگی در این گروه بهبود یافت، اما سطح کورتیزول بزاقی تفاوت معناداری با گروه کنترل نشان نداد. این نتیجه دو نکته مهم دارد: مداخله ای که در آن دعا حضور دارد امکان دارد با بهبود روان شناختی همراه شود، اما این بهبود لزوماً با تغییر هر شاخص زیستی همراه نیست؛ همچنین، نتیجه یک مطالعه درباره ی دعای فردبه فرد را نمی توان بدون بررسی بیشتر به همه انواع نیایش تعمیم داد.
از سوی دیگر، مرور نظام مند براام و کونیگ در سال ۲۰۱۹، شامل ۱۵۲ مطالعه آینده نگر درباره ی دین، معنویت و افسردگی بود. حدود نیمی از مطالعات حداقل یک ارتباط معنادار میان برخی شاخصهای دین داری یا معنویت و روند بهتر افسردگی گزارش کردند، اما اندازه متوسط ارتباط محدود بود. در مقابل، کشمکش دینی در قسمت قابل توجهی از مطالعات با افسردگی بیشتر ارتباط داشت. این یافته یادآور می شود که دین می تواند برای بعضی افراد منبع حمایت باشد و برای برخی دیگر، بسته به تجربه و تفسیرشان، با رنج روانی پیوند بخورد.
در نتیجه، شواهد موجود اجازه نمی دهند دعا را درمانی مستقل و تضمین شده برای افسردگی یا اضطراب معرفی نماییم. صورت بندی دقیق تر این است که برخی مداخلات دینی و معنوی، در شرایط مشخص، می توانند به عنوان مکمل مراقبت روان شناختی مفید باشند. اثربخشی هر مداخله باید بر مبنای نوع آن، خاصیت های افراد، گروه مقایسه و کیفیت روش پژوهش سنجیده شود.
۲. ذکر چه طور امکان دارد بر ذهن و بدن اثر بگذارد؟
برای توضیح اثر احتمالی ذکر و نیایش، لازم نیست از ابتدا به فرضیه وجود انرژی درمانگر متوسل شویم. چند سازوکار روان شناختی و فیزیولوژیک شناخته شده وجود دارد که می توانند بخشی از تجربه آرامش هنگام عبادت را توضیح دهند.
تنظیم توجه: تکرار آگاهانه یک عبارت، تمرکز بر معنای آن یا برگرداندن توجه به متن دعا می تواند برای مدتی توجه فرد را از چرخه افکار پراکنده و نگرانی های تکرارشونده دور کند. این فرآیند با برخی مؤلفه های ذهن آگاهی، همچون توجه به تجربه حال و آگاهی از وضعیت ذهنی، هم پوشانی دارد؛ هرچند ذکر و ذهن آگاهی از نظر هدف، معنا و چارچوب اعتقادی یکسان نیستند.
تنظیم هیجان و معنا: دعا امکان دارد به فرد کمک نماید احساسات دشوار را نام گذاری کند، نگرانی هایش را در قالبی قابل تحمل بیان کند یا در حالی که کنترل محدودی بر رویدادها دارد، احساس تنهایی کمتری داشته باشد. برای فردی که به خدا باور دارد، رابطه معنوی می تواند منبع امید و احساس حمایت باشد. این تجربه امکان دارد بر برداشت او از موقعیت اثر بگذارد، بی آن که خود موقعیت بیرونی تغییر کرده باشد.
تنفس و فعالیت دستگاه عصبی خودمختار: بعضی شیوه های ذکر و نیایش با تکرار منظم، مکث و تغییر ریتم تنفس همراه اند. مرور نظام مند زاکارو و همکاران در سال ۲۰۱۸ نشان داد که تنفس آهسته، در مطالعات بررسی شده، با افزایش برخی شاخصهای تغییرپذیری ضربان قلب و تغییرات در رابطه با فعالیت دستگاه عصبی خودمختار همراه بوده است. این یافته ها برای فهم سازوکارهای آرام سازی اهمیت دارند، اما پژوهش مذکور درباره ی تنفس آهسته بود، نه اثبات اثر اختصاصی ذکر اسلامی. برای نتیجه گیری درباره ی ذکر باید تنفس، وضعیت بدن،
این تمایز در بحث کورتیزول نیز مهم می باشد. کورتیزول یکی از هورمون های در رابطه با پاسخ بدن به فشار روانی است، اما شاخصی ساده و مستقیم برای سنجش آرامش نیست. سطح آن در طول روز تغییر می کند و به خواب، بیماری، داروها و شرایط نمونه گیری وابسته است. حتی اگر یک مداخله با کاهش اضطراب همراه باشد، نمی توان بدون اندازه گیری معتبر نتیجه گرفت که حتما کورتیزول را کاهش داده است. همانطور که کارآزمایی بوئلنس و همکاران نشان داد، بهبود نشانه های روانی الزاماً با تغییر معنادار این شاخص همراه نیست.
۳. آیا میتوان دعا را نوعی انرژی درمانی دانست؟
در این نقطه باید میان دو کاربرد متفاوت واژه «انرژی» فرق گذاشت. در روان شناسی روزمره، انرژی مثبت به طور معمول به حال وهوای امیدوارانه، احساس انگیزه، آرامش یا تجربه عاطفی خوشایند اشاره دارد. این کاربرد توصیفی است و میتوان آنرا با ابزارهایی مانند پرسش نامه های خلق، اضطراب، امید یا بهزیستی بررسی کرد.
اما در ادعاهای مربوط به انرژی درمانی، به طور معمول فرض می شود نوعی میدان انرژی ویژه در بدن یا پیرامون آن وجود دارد که میتوان آنرا تنظیم یا منتقل کرد تا به بهبود بیماری بینجامد. این ادعا ماهیتی متفاوت دارد و برای پذیرش علمی به شواهد مستقل و تکرارپذیر نیازمند است.
مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه ایالات متحده درباره ی ریکی، یکی از شیوه های مبتنی بر فرضیه انرژی درمانگر، تصریح می کند که شواهد علمی از وجود میدان انرژی مورد ادعای این تکنیک حمایت نمی کنند و اثربخشی آن برای اهداف سلامت نیز بطور روشن اثبات نشده است. این ارزیابی به مفهوم انکار تجربه آرامش افراد هنگام دریافت چنین مداخلاتی نیست؛ بلکه نشان میدهد تجربه ذهنی به تنهایی وجود سازوکار انرژی محور را اثبات نمی کند.
همین معیار درباره ی دعا نیز صادق است. اگر فرد بعد از ذکر احساس آرامش کند، این تجربه را میتوان با سنجش خلق، ضربان قلب، تنفس یا دیگر شاخصهای مناسب مطالعه کرد. اما از این مشاهده نمی توان نتیجه گرفت که ذکر، انرژی نامرئی خاصی را منتقل کرده یا میدان انرژی بدن را تغییر داده است. برای چنین ادعایی باید ابتدا انرژی مورد نظر تعریف عملیاتی شود، روش اندازه گیری معتبری وجود داشته باشد و اثر آن در پژوهش های کنترل شده و مستقل تکرار شود.
بنابراین، علم می تواند اثر روان شناختی و فیزیولوژیک ذکر را بررسی کند، بدون آن که آنرا به انرژی درمانی نسبت دهد. این رویکرد نه انکار ارزش عبادت است و نه تأیید بی قیدوشرط آن؛ تفکیک ادعاهایی است که هرکدام به نوع متفاوتی از شواهد نیاز دارند.
۴. ذهن آگاهی در عبادت؛ چه چیزی را اندازه می گیریم؟
پژوهش درباره ی مقیاس Mindfulness during Worship Scale یا «ذهن آگاهی هنگام عبادت» نمونه مناسبی از بررسی علمی تجربه دینی است. این مقیاس برای سنجش سه مؤلفه طراحی شده است: تمرکز هنگام عبادت، حضور ذهن و غرق شدگی در تجربه عبادت.
مطالعه اولیه یوسف و همکاران در سال ۲۰۲۲، این مقیاس را در سه مطالعه با مجموع ۵۲۱ مسیحی در بریتانیا بررسی کرد و شواهدی از پایایی و اعتبار آن به دست آورد. پژوهش دیگری در سال ۲۰۲۵ ساختار مقیاس را در نمونه ای ۱۲۲ نفره از مسلمانان بریتانیا ارزیابی کرد و نتایج از کاربردپذیری آن در این جمعیت حمایت کردند.
در ایران نیز مطالعه ای درباره ی نسخه فارسی این مقیاس در بین دانشجویان علوم پزشکی، ساختار سه عاملی آنرا بررسی کرد و شواهدی از پایایی و اعتبار سازه به دست آورد. بااین حال، چنین پژوهش هایی در درجه نخست نشان می دهند که میتوان تجربه ذهنی حضور و تمرکز هنگام عبادت را سنجید؛ آنها به تنهایی ثابت نمی کنند که این تجربه سبب کاهش افسردگی یا اضطراب می شود. برای اثبات چنین رابطه ای، به مطالعاتی نیاز داریم که دستاوردهای سلامت روان را مستقیماً اندازه گیری کنند و احتمال اثر عوامل مداخله گر را کاهش دهند.
درباره مطالعه ایرانی مربوط به «دعای نور» نیز، با جست وجوی منابع قابل دسترسی، مقاله ای با مشخصات کامل و روش شناسی قابل بررسی که بتوان نتایج طرح شده درباره ی کاهش اضطراب، افسردگی و استرس در بیماران بستری را به آن نسبت داد، شناسایی نشد. بنابراین، تا وقتی که عنوان مقاله، نویسندگان، محل انتشار، حجم نمونه و گروه کنترل روشن نباشد، تکرار نتیجه آن به عنوان شاهد قطعی موجه نیست. این محدودیت به مفهوم رد نتیجه احتمالی مطالعه نیست؛ به مفهوم لزوم دسترسی به منبع اصلی برای ارزیابی کیفیت شواهد است.
۵. از ذکر تا مراقبت روانی؛ چه استفاده ای موجه است؟
اگر فردی ذکر یا دعا را آرامش بخش می یابد، می تواند آنرا بخشی از برنامه شخصی مراقبت از خود قرار دهد. تمرکز بر معنای عبارت، اختصاص زمانی منظم به نیایش و توجه به تنفس امکان دارد برای برخی افراد تجربه ای آرام کننده فراهم آورد. بااین حال، نباید این شیوه را نسخه ای یکسان برای همه دانست؛ تجربه دینی برای بعضی افراد با احساس گناه، ترس یا تعارض هم راه است و در این موارد، اصرار بر عبادت بیشتر امکان دارد بجای آرامش، فشار روانی بوجود آورد.
در منابع حدیثی، عبارت «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» در صحیح بخاری و صحیح مسلم به عنوان «گنجی از گنجینه های بهشت» معرفی شده است. از منظر علمی، میتوان بررسی کرد که تکرار آگاهانه چنین عبارتی برای فرد معتقد چه اثری بر توجه، احساس حمایت یا ارزیابی او از دشواری ها دارد. اما روایت دینی به تنهایی شاهد اثربخشی بالینی نیست و نباید آنرا پروتکل درمانی آزموده شده معرفی نمود.
در عمل، دعا و ذکر می توانند در صورت تمایل فرد، مکملی برای مراقبت روان شناختی باشند. اما افسردگی شدید، اضطراب ناتوان کننده یا اختلال در عملکرد روزمره به ارزیابی تخصصی نیاز دارد. استفاده از منابع معنوی نباید سبب قطع دارو، کنار گذاشتن روان درمانی یا به تاخیر انداختن کمک حرفه ای شود.
نتیجه؛ اعتبار عبادت به ادعای اثبات نشده نیاز ندارد
شواهد علمی نشان می دهند که برخی مداخلات دینی و معنوی می توانند در شرایط مشخص با کاهش اضطراب یا بهبود برخی نشانه های روانی همراه باشند؛ اما کیفیت و دامنه این شواهد محدودیت هایی دارد و نمی توان نتیجه آنها را به هر دعا یا ذکری تعمیم داد. سازوکارهای محتمل نیز شامل تنظیم توجه، معنا، هیجان، حمایت اجتماعی و در بعضی شرایط تغییرات فیزیولوژیک در رابطه با تنفس و آرام سازی اند.
در مقابل، این شواهد وجود یک میدان انرژی درمانگر را اثبات نمی کنند. پیوند دادن عبادت با انرژی درمانی، بدون تعریف و اندازه گیری مستقل این انرژی، نه اعتبار علمی دعا را بالا می برد و نه فهم دقیق تری از تجربه دینی فراهم می آورد.
برای مطالعه علمی عبادت، نیازی نیست پیشاپیش آنرا درمانی فراطبیعی یا صرفا پدیده ای روان شناختی بدانیم. میتوان تجربه افراد، دستاوردهای قابل اندازه گیری و سازوکارهای احتمالی را بررسی کرد و با این حال، به این نکته وفادار ماند که روش علمی درباره ی آن چه قابل آزمون است داوری می کند. دعا امکان دارد برای فرد معتقد معنای عمیق دینی داشته باشد و هم زمان دستاوردهای روان شناختی قابل بررسی ایجاد کند؛ اما اثبات این پیامدها، جایگزین اثبات ادعاهای متافیزیکی نیست.
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب