شهید مطهری چه طور کلام اسلامی را از محافل نخبگانی به متن اجتماع آورد؟
نور معرفت: استاد مطهری را می توان بنیان گذار کلام اجتماعی در دوره معاصر دانست چونکه ایشان می خواست کلام را در بطن جامعه پیاده کند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، نقش شهید مرتضی مطهری در احیای کلام اجتماعی در دوره معاصر، و با خارج کردن مباحث اعتقادی از فضای فقط تخصصی و پیوند دادن آنها با مسایل روز جامعه، نگاهی تازه در دانش کلام ایجاد کرد؛ نگاهی که هدف آن، تبیین آموزه های دینی و استفاده از آنها برای پاسخ گویی به چالش های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی است.
بنابر روایت مهر، حجت الاسلام محمدباقر پورامینی، با تبیین مفهوم کلام اجتماعی و تمایز آن از اصطلاحات مشابه، این رویکرد را گرایشی درون دانش کلام دانست که می کوشد آموزه های اعتقادی را با نگاهی اجتماعی بررسی کند و برای مسایل نوپدید جامعه پاسخ های مبتنی بر مبانی کلام اسلامی عرضه نماید.
وی با اشاره به اینکه کلام اجتماعی هنوز لزوماً بعنوان دانشی مستقل تعریف نمی گردد، توضیح داد: کلام اجتماعی بالاتر از آنکه یک رشته علمی جداگانه باشد، نوعی نگرش به مسایل کلامی است؛ نگرشی که در آن، مفاهیم اعتقادی باتوجه به نیازها و تحولات اجتماعی تبیین می شوند.
پورامینی در ادامه بر ضرورت تفکیک کلام اجتماعی از مفاهیم نزدیک به آن تاکید کرد و اظهار داشت: نباید این اصطلاح را با «الهیات اجتماعی» در ادبیات غربی یکسان دانست؛ برای اینکه الهیات اجتماعی غرب بر مبانی و پیش فرض هایی استوار است که با مبانی کلام اسلامی متفاوت است. همین طور کلام اجتماعی با کلام کاربردی یکسان نیست؛ چونکه کلام کاربردی مفهومی گسترده تر دارد و کلام اجتماعی را نیز در بر می گیرد.
وی اضافه کرد: کلام اجتماعی را نمی توان در قالب فلسفه مضاف نیز تعریف کرد. چنین تعریفی به معنای جایگزین کردن فلسفه کلام بجای خود دانش کلام است؛ درحالی که کلام اجتماعی بازهم در قلمرو دانش کلام قرار دارد و با اتخاذ نگاهی اجتماعی، به تبیین و اثبات آموزه های اعتقادی می پردازد. هدف این رویکرد آنست که کارکرد باورهای دینی در زندگی جمعی روشن شود و نسبت آنها با مسایل و نیازهای جامعه تبیین شود.
شهید مطهری؛ پیشگام رویکرد اجتماعی در کلام معاصر
مدیر گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ضمن اشاره به پیشینه این رویکرد در اندیشه اسلامی، شهید مرتضی مطهری را از چهره های بنیان گذار کلام اجتماعی در دوره معاصر دانست و اظهار داشت: کلام مطهری، کلامی معطوف به جامعه بود. او در پی آن بود که مباحث اعتقادی از محدوده بحث های تخصصی بیرون بروند و در متن زندگی مردم قرار گیرند؛ به شکلی که بتوانند در حل مسایل و گره های اجتماعی نقش آفرین باشند.
به گفته پورامینی، این خاصیت در رویکرد مطهری را میتوان در مقایسه با کلام فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی بهتر درک کرد؛ نگاهی که بیشتر با فضای نخبگانی و مباحث تخصصی فلسفی ارتباط داشت. مطهری کوشش کرد مباحث کلامی را به میان مردم، جوانان و دانشجویان ببرد و آنها را با زبانی روشن تر و کاربردی تر عرضه کند؛ مسیری که در رویارویی او با مباحث فلسفی و اصولی نیز دیده می شود.
وی ضمن اشاره به تاکید شهید مطهری بر پیوند دانش کلام با مسایل مختلف جامعه، اشاره کرد: از نگاه مطهری، مباحثی مانند فلسفه سیاست، فلسفه اقتصاد، فلسفه هنر و انسان شناسی نیز باید در پیوند با کلام مورد توجه قرار گیرند. بر این اساس، کلام نباید فقط به تبیین نظری باورهای اعتقادی محدود بماند، بلکه باید بتواند در زمینه سیاست مبانی فکری عرضه نماید، مسایل اقتصادی را تحلیل کند و در شناخت و طراحی نظام های اجتماعی نقش داشته باشد.
پورامینی اضافه کرد: در این نگاه، کلام زمانی می تواند نقش مؤثرتری ایفا کند که از سطح مباحث انتزاعی فراتر برود و به پرسش های واقعی جامعه پاسخ دهد. بنابراین، رویکرد شهید مطهری را میتوان نمونه ای از کلام اجتماعی دانست؛ نگاهی که میان آموزه های اعتقادی و روابط اجتماعی پیوند برقرار می کند.
تفاوت دو برداشت از الهیات اجتماعی
این پژوهشگر حوزه کلام اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود، ضمن اشاره به کاربرد اصطلاح «الهیات اجتماعی»، دو برداشت متفاوت از این ترکیب را شرح داد.
وی در توضیح برداشت نخست اظهار داشت: در کاربرد رایج، الهیات اجتماعی به معنای الهیاتِ اجتماع یا اجتماعیات دین است؛ یعنی بخشی از معرفت دینی که به دیدگاه ها و آموزه های دین درباره ی مسایل اجتماعی می پردازد. در این معنا، ترکیب الهیات اجتماعی، ترکیبی اضافی است و بر حوزه ای مشخص از معرفت دینی دلالت دارد.
پورامینی برداشت دوم را ناظر به شکلی دین شناسی با جهت گیری اجتماعی دانست و اضافه کرد: در این تلقی، الهیات اجتماعی به معنای نگاهی است که همه ابعاد و حوزه های دین را باتوجه به جامعه و شئون آن بررسی می کند. این جهت گیری می تواند فقه، کلام، اخلاق و دیگر حوزه های معرفت دینی را در بر بگیرد و فقط به بخشی خاص از آموزه های دین محدود نباشد.
کلام اجتماعی؛ از تبیین اعتقادات تا حل مسایل جامعه
بر اساس این توضیحات، کلام اجتماعی را باید نگاهی درون دانش کلام دانست که می کوشد آموزه های اعتقادی را در ارتباط با زندگی اجتماعی تبیین کند و ظرفیت آنها را برای پاسخ گویی به مسایل جامعه نشان دهد.
این رویکرد، از یک سو به تبیین دقیق مفاهیم، مبانی و مرزهای نظری خود نیاز دارد و از طرفی، باید بتواند راهکارهای مشخصی برای حضور مؤثر کلام در زمینه اجتماع ارائه نماید. در این چارچوب، میراث فکری شهید مطهری می تواند الگویی برای پیوند دادن مباحث اعتقادی با پرسش ها و نیازهای روز جامعه باشد؛ پیوندی که هدف آن، تبدیل دانش کلام به دانشی اثرگذار در فهم و حل مسایل اجتماعی است.
پورامینی در ادامه بر لزوم تفکیک کلام اجتماعی از مفاهیم نزدیک به آن اصرار کرد و گفت: نباید این اصطلاح را با الهیات اجتماعی در ادبیات غربی یکسان دانست؛ به جهت اینکه الهیات اجتماعی غرب بر مبانی و پیش فرض هایی استوار است که با مبانی کلام اسلامی متفاوت می باشد. در این معنا، ترکیب الهیات اجتماعی، ترکیبی اضافی است و بر حوزه ای مشخص از معرفت دینی دلالت دارد. این رویکرد، از یک سو به تبیین دقیق مفاهیم، مبانی و مرزهای نظری خود نیاز دارد و از طرفی، باید بتواند راهکارهای مشخصی برای حضور مؤثر کلام در حوزه اجتماع عرضه نماید.
منبع: nooremarefat.ir
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب