انسانی که امام علی(ع) تحسینش کرد چرا کوچک دیدن دنیا او را بزرگ کرد؟
به گزارش نور معرفت، اگر قرار باشد امیرالمؤمنین علی(ع) یک انسان شایسته را برای ما تصویر کند، چه خاصیت هایی را در او برجسته می کند؟ پاسخ در حکمت 289 نهج البلاغه، تصویری متفاوت از «انسان تراز» ارایه می دهد؛ انسانی که دنیا در نگاهش کوچک است، اسیر شکم و هوای نفس نیست، قبل از قضاوت به دنبال شنیدن حقیقت می رود، بیشتر گوش می دهد تا سخن بگوید و میان حرف و عملش فاصله ای نیست؛ الگویی که شاید بیشتر از هر زمان دیگری جهت زندگی امروز حرف برای گفتن داشته باشد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، امیرالمؤمنین علی(ع) در حکمت ۲۸۹ نهج البلاغه، تصویری روشن از انسانی تراز ارایه می کند؛ انسانی که با کوچک شمردن دنیا، رهایی از اسارت شکم و خواسته های نفسانی، سکوت به جا و حکیمانه، برخورداری از قدرتی پنهان در پسِ ظاهر آرام و مخالفت آگاهانه با هوای نفس، به جایگاهی بلند دست یافته است. این الگو نشان میدهد که معنویت تنها در مفاهیم بزرگ و دور از دسترس خلاصه نمی گردد، بلکه در انتخاب های کوچک و روزانه انسان شکل می گیرد؛ از مکث قبل از قضاوت گرفته تا هماهنگی میان سخن و رفتار و صبر در مقابل سختی ها.
بنابر روایت ابنا، امیرالمؤمنین علی(ع) در توصیف این انسان می فرماید:
«کَانَ لِی فِیمَا مَضَی أَخٌ فِی اللَّهِ، وَ کَانَ [یُعَظِّمُهُ] یُعْظِمُهُ فِی عَیْنِی صِغَرُ الدُّنْیَا فِی عَیْنِهِ، وَ کَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ، فَلَا یَشْتَهِی مَا لَا یَجِدُ وَ لَا یُکْثِرُ إِذَا وَجَدَ، وَ کَانَ أَکْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً، فَإِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِینَ وَ نَقَعَ غَلِیلَ السَّائِلِینَ، وَ کَانَ ضَعِیفاً مُسْتَضْعَفاً، فَإِنْ جَاءَ الْجِدُّ فَهُوَ لَیْثُ غَابٍ وَ صِلُّ وَادٍ، لَا یُدْلِی بِحُجَّةٍ حَتَّی یَأْتِیَ قَاضِیاً، وَ کَانَ لَا یَلُومُ أَحَداً عَلَی مَا یَجِدُ الْعُذْرَ فِی مِثْلِهِ حَتَّی یَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ، وَ کَانَ لَا یَشْکُو وَجَعاً إِلَّا عِنْدَ بُرْئِهِ، وَ کَانَ یَقُولُ مَا یَفْعَلُ وَ لَا یَقُولُ مَا لَا یَفْعَلُ، وَ کَانَ إِذَا غُلِبَ عَلَی الْکَلَامِ لَمْ یُغْلَبْ عَلَی السُّکُوتِ، وَ کَانَ عَلَی مَا یَسْمَعُ أَحْرَصَمِنْهُ عَلَی أَنْ یَتَکَلَّمَ، وَ کَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ یَنْظُرُ أَیُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَی الْهَوَی، [فَخَالَفَهُ] فَیُخَالِفُهُ. فَعَلَیْکُمْ بِهَذِهِ الْخَلَائِقِ فَالْزَمُوهَا وَ تَنَافَسُوا فِیهَا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِیعُوهَا، فَاعْلَمُوا أَنَّ أَخْذَ الْقَلِیلِ خَیْرٌ مِنْ تَرْکِ الْکَثِیر.»
«پیش از این مرا برادری بود، در راه خدا که خرد بودن دنیا در نظرش او را در چشم من بزرگ داشته بود، هیچ گاه بنده شکم نبود. چیزی را که نمی یافت، آرزو نمی کرد و چون می یافت، بسیار به کار نمی برد. بیشتر روزگارش در خاموشی می گذشت و اگر سخن می گفت بر دیگر گویندگان غلبه می یافت و عطش پرسندگان را فرو می نشاند.
مردی افتاده بود و همه ناتوانش می انگاشتند؛ اما هنگامی که زمان کوشش و جدیت فرا می رسید، همچون شیر بیشه و مار بیابان بود. تا نزد قاضی نمی رفت، حجت نمی آورد.
اگر درباره ی کسی احتمال عذری وجود داشت، قبل از شنیدن توضیح او، وی را ملامت نمی کرد. از درد خود شکایت نمی کرد، مگر زمانی که بهبود یافته بود. آن چه را انجام می داد می گفت و درباره ی کاری که انجام نداده بود، سخن نمی گفت.
اگر در سخن گفتن مغلوب می شد، در سکوت مغلوب نمی گردید. همواره شنیدن را بالاتر از سخن گفتن دوست داشت. هرگاه دو کار در برابرش قرار می گرفت، بررسی می کرد کدام یک به هوای نفس نزدیک تر است و سپس با همان گزینه مخالفت می کرد.
پس شما را به این خصلت ها سفارش می کنم؛ آنها را فرا گیرید و برای به دست آوردنشان با یکدیگر رقابت کنید. اگر توانایی رسیدن به همه آنها را نداشتید، بدانید که گرفتن اندکی از آنها بهتر از کنار گذاشتن همه است.»
این سخنان را نمی توان فقط خاطره ای از یک دوست از دست رفته دانست. حکمت ۲۸۹ نهج البلاغه را می توان نوعی «چک فهرست خودسنجی» برای انسان جویای رشد و تعالی دانست. امام علی(ع) با تعبیر پرارزش «برادری در راه خدا» از فردی سخن می گوید که باآنکه نامش در گذر تاریخ کم رنگ شده، اما خاصیت های اخلاقی او همچنان می تواند الگویی ماندگار برای انسان باشد. برخی مترجمان و شارحان نهج البلاغه نیز این حکمت را به عنوان الگویی جامع از انسانیت مورد توجه قرار داده اند. [۲]
راز بزرگی؛ وقتی دنیا در نگاه انسان کوچک می شود
امیرالمؤمنین علی(ع) اولین خاصیت این مرد را چنین بیان می کند: «آنچه او را در چشم من بزرگ می کرد، کوچکی دنیا در چشم او بود» [۳].
در واقع، حضرت یک وارونگی مهم در معیارهای ارزش گذاری انسان را بیان می کند. در جامعه ای که ثروت، جایگاه، قدرت و شهرت می تواند معیار بزرگی افراد تلقی شود، این انسان از مسیر دیگری به بزرگی رسیده بود؛ او دنیا را آن قدر بزرگ نمی دید که ارزش های خویش را به آن گره بزند.
قرآن کریم نیز می فرماید:
«وَلَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَیٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا»
«و هیچ گاه چشمان خویش را به آن چه به گروه هایی از آنان بهره داده ایم ـ یعنی شکوفه های زندگی دنیا ـ میفکن» [۴].
این نگاه، همان نگرشی است که در شخصیت این «برادر الهی» دیده می شود؛ دنیا برای او هدف غائی نبود، بلکه وسیله ای گذرا در راه زندگی محسوب می شد.
رهایی از سلطه شکم
دومین خاصیت ای که امام علی(ع) بر آن تاکید دارد، خارج شدن از سلطه شکم است. حضرت می فرماید: «او از سلطه شکم بیرون آمده بود؛ نه آن چه را نداشت آرزو می کرد و نه وقتی می یافت، زیاده روی می کرد» [۵].
این خاصیت را می توان نشانه ای از آزادی درونی دانست. انسانی که تحت فرمان خواسته های مادی خود قرار ندارد، می تواند انتخاب هایش را بر مبنای عقل و ارزش های بالاتر تنظیم کند. او نه در حسرت چیزهایی که ندارد گرفتار می شود و نه بعد از رسیدن به امکانات، به زیاده روی و افراط روی می آورد.
سکوتی که از بسیاری سخنان گویاتر است
یکی از برجسته ترین خاصیت هایی که امیرالمؤمنین(ع) در این شخصیت بیان می کند، شیوه مواجهه او با سخن گفتن است.
حضرت می فرماید: «بیشتر روزگارش خاموش بود. اگر سخن می گفت، بر دیگر گویندگان غلبه می کرد و عطش پرسندگان را فرو می نشاند» [۶].
این انسان کم سخن می گفت، اما سکوتش از سر ناتوانی نبود. هنگامی که سخن گفتن را لازم می دید، کلامش چنان اثرگذار بود که پاسخگوی نیاز پرسشگران می شد.
امام در ادامه می فرماید او «به شنیدن حریص تر بود تا به گفتن» [۷]. این ویژگی، نشان دهنده جایگاه مهم شنیدن در راه رشد اخلاقی انسان است.
قرآن کریم نیز درباره ی بندگان شایسته خدا می فرماید:
«وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرَامًا»
«و چون بر بیهوده ای بگذرند، بزرگوارانه می گذرند» [۸].
قدرتی که پشت ظاهر آرام پنهان بود
امیرالمؤمنین(ع) در ادامه، تصویری قابل تأمل از قدرت این مرد ارایه می دهد: «مردی افتاده بود و همه ناتوانش می انگاشتند. چون زمان کوشش فرا می رسید، شیر بیشه را می ماند و مار بیابان را» [۹].
در ظاهر، او فردی ضعیف و ناتوان به نظر می رسید؛ اما هنگامی که پای عمل و جدیت به میان می آمد، چهره دیگری از خود نشان می داد.
این توصیف می تواند بیان کننده یک حقیقت مهم باشد: قدرت واقعی همیشه با ظاهری پرهیاهو و خشن همراه نیست. گاهی انسانی آرام، کم حرف و بی ادعا می تواند در موقعیت های حساس، شجاع ترین و استوارترین فرد میدان باشد.
عدالت در قضاوت؛ قبل از سرزنش، حقیقت را بشنو
از زیباترین خاصیت های این انسان، نحوه برخورد او با خطای دیگران است.
امام علی(ع) می فرماید: «کسی را که خطا می کرد و می دانست عذری دارد، تا عذرش را نمی شنید، ملامتش نمی کرد» [۱۰].
این رفتار نشان میدهد که او قبل از صدور حکم درباره ی دیگران، بدنبال شنیدن حقیقت بود. حتی اگر می دانست فرد مقابل احیانا عذری دارد، باز هم تا وقتی که توضیح او را نمی شنید، لب به سرزنش نمی گشود.
قرآن کریم نیز بر ضرورت بررسی اخبار و پرهیز از قضاوت شتاب زده تاکید دارد:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا»
«ای مؤمنان، اگر فاسقی خبری برایتان آورد، بررسی کنید» [۱۱].
این اصل، در زندگی امروز نیز اهمیت فراوانی دارد؛ جایی که یک خبر ناقص یا یک برداشت ناصحیح می تواند زمینه ساز قضاوتی ناعادلانه درباره ی یک انسان شود.
صداقت؛ وقتی گفتار و رفتار یکی می شوند
امام علی(ع) در توصیف این مرد می فرماید:
«اگر کاری را می کرد، می گفت و اگر نمی کرد، نمی گفت» [۱۲].
این جمله کوتاه، یکی از روشن ترین معیارهای صداقت را مطرح می کند؛ یعنی انسان نباید میان ادعاهایش و عملکرد واقعی اش فاصله ای بوجود آورد.
چنین انسانی چیزی را به خود نسبت نمی دهد که در عمل انجام نداده باشد. اعتبار او نه از حجم سخنانش، بلکه از هماهنگی میان گفتار و رفتارش شکل می گیرد.
حضرت همینطور می فرماید او از درد خود شکایت نمی کرد، مگر زمانی که بهبود یافته بود [۱۳]. این خاصیت نیز بیان کننده صبر و خویشتن داری او در برخورد با رنج و دشواری است.
وقتی انسان در سخن شکست می خورد، در سکوت پیروز می ماند
در ادامه حکمت آمده است: «اگر در سخن مغلوب می شد، در خاموشی مغلوب نمی شد».
این تعبیر نشان میدهد که سکوت برای او شکست نبود. او می دانست که همیشه لازم نیست انسان برای دفاع از خود یا اثبات نظرش وارد گفتگو شود.
در حقیقت، کسی که توانایی سکوت دارد، لزوماً ناتوان از سخن گفتن نیست؛ بلکه ممکنست آگاهانه تشخیص داده باشد که سکوت در آن موقعیت، عاقلانه تر و مؤثرتر از پاسخ دادن است.
به همین دلیل، حضرت تاکید می کند که این انسان بالاتر از آنکه به سخن گفتن علاقه داشته باشد، مشتاق شنیدن بود [۷].
مخالفت با هوای نفس؛ یک روش برای انتخاب درست
شاید یکی از کاربردی ترین آموزه های این حکمت، نحوه تصمیم گیری این انسان باشد.
امیرالمؤمنین(ع) می فرماید: «هرگاه دو کار برای او پیش می آمد می نگریست که کدام یک از آن دو به هوای نفس نزدیک تر است تا خلاف آن کند» [۱۴].
این تعبیر، نوعی خودارزیابی دائمی را نشان میدهد. انسان در هنگام انتخاب، تنها به این فکر نمی کند که کدام گزینه برایش آسان تر یا لذت بخش تر است؛ بلکه انگیزه درونی خویش را نیز بررسی می کند.
اگر تشخیص دهد یکی از دو راه بیشتر با خواسته نفس او هماهنگ است، آگاهانه در مقابل آن می ایستد.
این نگاه، مبارزه با نفس را از یک مفهوم کلی و انتزاعی به یک روش عملی برای تصمیم گیری تبدیل می کند؛ روشی که فرد را وادار می سازد قبل از هر انتخاب، انگیزه های خودش را بررسی کند.
فراخوان نهائی امام؛ اگر نمی توانی همه را بگیری، از کم شروع کن
امیرالمؤمنین(ع) در آخر این حکمت، مخاطبان را به این خاصیت ها فرا می خواند:
«بر شما باد به این خوی ها، آنها را فرا گیرید و در فراگرفتنشان با یکدیگر رقابت کنید. اگر نتوانستید به همه آنها برسید، بدانید که گرفتن اندک بهتر از ترک کردن همه است» [۱۵].
این جمله، حکمت را از یک توصیف صرف فراتر می برد و به یک برنامه عملی به منظور زندگی مبدل می کند.
قرار نیست انسان یکباره به همه این فضائل نائل شود. اگر رسیدن به تمام این خاصیت ها دشوار است، باید از یکی از آنها شروع کرد. ممکنست نقطه شروع، کنترل زبان باشد؛ یا قبل از قضاوت، شنیدن سخن طرف مقابل؛ یا هماهنگ کردن گفتار با رفتار؛ یا حتی یک مرتبه مخالفت با خواسته ای که انسان می داند از هوای نفس سرچشمه گرفته است.
از این منظر، انسان تراز در کلام امیرالمؤمنین(ع)، فردی افسانه ای و دست نیافتنی نیست؛ بلکه انسانی است که در رفتارهای به ظاهر ساده و روزمره، مسیر رشد و تعالی را دنبال می کند.
این انسان در سکوت خود، در نحوه سخن گفتن، در واکنش به خطای دیگران، در برخورد با درد و سختی و در تصمیم هایی که میان عقل و هوای نفس می گیرد، خویش را می سازد.
از همین رو، حکمت ۲۸۹ نهج البلاغه را می توان نه فقط توصیف یک «برادر در راه خدا»، بلکه تصویری از یک برنامه عملی برای خودسازی دانست؛ برنامه ای که امام علی(ع) در آخر آن، راه را برای همگان باز می گذارد: «بر شما باد به این خوی ها، پس آنها را ملازمت کنید» [۱۶].
پی نوشت:
[۱] حکمت ۲۸۹ نهج البلاغه امیرالمؤمنین(ع)
[۲] پایگاه اطلاع رسانی حوزه، «قصار ۲۸۹ نهج البلاغه»، متن اصلی و ترجمه فارسی.
[۳] مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت، «حکمت ۲۸۹ نهج البلاغه: الگوی اخلاقی شایسته»، ترجمه محمد دشتی.
[۴] سوره طه/آیه ۱۳۱.
[۵] ابن ابی الحدید، «جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه»، ج ۸، ص ۷۹، ترجمه و شرح.
[۶] پایگاه اطلاع رسانی حوزه، «قصار ۲۸۹ نهج البلاغه»، متن اصلی و ترجمه فارسی.
[۷] همان.
[۸] سوره فرقان/آیه ۷۲.
[۹] پایگاه اطلاع رسانی حوزه، «قصار ۲۸۹ نهج البلاغه».
[۱۰] همان.
[۱۱] سوره حجرات/آیه ۶.
[۱۲] پایگاه اطلاع رسانی حوزه، «قصار ۲۸۹ نهج البلاغه»، متن اصلی و ترجمه فارسی.
[۱۳] همان.
[۱۴] همان.
[۱۵] همان.
[۱۶] همان.
بنابر روایت ابنا، امیرالمؤمنین علی(ع) در توصیف این انسان می فرماید: کَانَ لِی فِیمَا مَضَی أَخٌ فِی اللَّهِ، وَ کَانَ [یُعَظِّمُهُ] یُعْظِمُهُ فِی عَیْنِی صِغَرُ الدُّنْیَا فِی عَیْنِهِ، وَ کَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ، فَلَا یَشْتَهِی مَا لَا یَجِدُ وَ لَا یُکْثِرُ إِذَا وَجَدَ، وَ کَانَ أَکْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً، فَإِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِینَ وَ نَقَعَ غَلِیلَ السَّائِلِینَ، وَ کَانَ ضَعِیفاً مُسْتَضْعَفاً، فَإِنْ جَاءَ الْجِدُّ فَهُوَ لَیْثُ غَابٍ وَ صِلُّ وَادٍ، لَا یُدْلِی بِحُجَّةٍ حَتَّی یَأْتِیَ قَاضِیاً، وَ کَانَ لَا یَلُومُ أَحَداً عَلَی مَا یَجِدُ الْعُذْرَ فِی مِثْلِهِ حَتَّی یَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ، وَ کَانَ لَا یَشْکُو وَجَعاً إِلَّا عِنْدَ بُرْئِهِ، وَ کَانَ یَقُولُ مَا یَفْعَلُ وَ لَا یَقُولُ مَا لَا یَفْعَلُ، وَ کَانَ إِذَا غُلِبَ عَلَی الْکَلَامِ لَمْ یُغْلَبْ عَلَی السُّکُوتِ، وَ کَانَ عَلَی مَا یَسْمَعُ أَحْرَصَمِنْهُ عَلَی أَنْ یَتَکَلَّمَ، وَ کَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ یَنْظُرُ أَیُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَی الْهَوَی، [فَخَالَفَهُ] فَیُخَالِفُهُ. رهایی از سلطه شکم دومین خاصیت ای که امام علی(ع) بر آن تأکید دارد، خارج شدن از سلطه شکم است. او نه در حسرت چیزهایی که ندارد گرفتار می شود و نه پس از رسیدن به امکانات، به زیاده روی و افراط روی می آورد.
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب