ماجرای دیدار دکتر شریعتی و علامه جعفری شریعتی جسارت بیان دیدگاه داشت

به گزارش خبرگزاری نهر، مراسم یادکرد مقام علمی و فرهنگی دکتر علی شریعتی اندیشمند و نویسنده اثرگذار معاصر، به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، پنجشنبه بیست و هشتم خردادماه ۱۴۰۵ با حضور و سخنرانی عبدالرحیم گواهی، حکمت الله ملاصالحی، احسان شریعتی، سید جواد میری و محمود شالویی در فضای مجازی انجام شد.

عبدالرحیم گواهی استاد ادیان و عرفان و از شاگردان دکتر علی شریعتی در این مراسم با بیان خاطراتی از دوران آشنایی و همراهی با وی اظهار داشت: آشنایی من با مرحوم شریعتی به سالیان قبل از انقلاب و کارهای فرهنگی و دانشگاهی بازمی گردد و این ارتباط در بستر کارهای انجمن اسلامی دانشکده نفت آبادان و دعوت از شخصیت های علمی و فکری برای سخنرانی شکل گرفت.

وی اضافه کرد: در دانشکده نفت آبادان، چهره هایی چون علامه جعفری، شهید مطهری و دکتر شریعتی از اولین سخنرانان بودند و از همان زمان ارتباط و آشنایی من با شریعتی ادامه یافت.

به گفته گواهی، شریعتی در آن دوران برجسته ترین روشنفکر مذهبی به شمار می رفت و تأثیر گسترده ای بر نسل جوان داشت.

گواهی ضمن اشاره به یکی از خاطرات خود اظهار نمود: روزی دکتر شریعتی از او خواست تا وی را به دیدار استاد محمدتقی جعفری ببرد. در آن دیدار، شریعتی خطاب به علامه جعفری گفته بود که وظیفه روشنفکران به حرکت درآوردن جوانان است اما جهت این حرکت باید از جانب علما تعیین شود. او از استاد جعفری خواسته بود همه آثارش را مطالعه کند و هرجا را که با تعالیم دینی ناسازگار می داند مشخص نماید تا در چاپ های بعدی تغییر کند.

وی افزود: شریعتی انسانی پرتلاش، کم خواب و غرق در کار فکری بود و با شور و علاقه به نگارش و سخنرانی می پرداخت؛ مکتوبات او همچون کتاب «کویر» محصول چنین روحیه ای بود.

رییس موسسه پژوهش ادیان جهان ضمن اشاره به نقش فکری شریعتی در جامعه آن روز خاطرنشان کرد: شریعتی نه فقیه بود و نه مدعی مرجعیت دینی، بلکه روشنفکری دینی و جامعه شناسی بود که با صداقت و دلسوزی می کوشید مفاهیم دینی را برای نسل جوان بازخوانی کند و بنابراین به یکی از موتورهای محرک نسل دانشجو و جوان قبل از پیروزی انقلاب تبدیل شد.

وی اضافه کرد: در دوره ای که اندیشه های مارکسیستی در فضای روشنفکری نفوذ گسترده ای یافته بود، شریعتی کوشش کرد با تأکید بر الگوهای دینی و اسلامی، مسیر دیگری برای آگاهی بخشی و روشنگری پیش روی جامعه قرار دهد.

گواهی در انتها تاکید کرد: فارغ از نقدها و ارزیابی هایی که امکان دارد نسبت به برخی دیدگاه های دکتر شریعتی وجود داشته باشد، او روشنفکری دینی، صادق و دلسوخته بود که با تمام توان برای بیدارسازی نسل جوان و ایجاد حرکت فکری در جامعه کوشش کرد و یاد، نام و آثار او همچنان زنده است.

شریعتی؛ پیوند اندیشه دینی و آگاهی اجتماعی

محمود شالویی رییس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی نیز طی سخنانی در این مراسم با تاکید بر جایگاه اندیشه در شناخت انسان اظهار داشت: آن چه انسان را از سایر موجودات متمایز می سازد نه ظاهر جسمانی و نه خصوصیت های زیستی او، بلکه اندیشه، عقل و روح الهی است که در وجود او دمیده شده است.

وی ضمن اشاره به اشعار مولانا همچون «ای برادر تو همه اندیشه ای» اظهار نمود که ارزش و جایگاه انسان به میزان فهم و اندیشه او بستگی دارد و هر انسانی به اندازه آن چه فهمیده و یافته است، اعتبار و منزلت پیدا می کند.

وی اضافه کرد: هنگامی که در رابطه با انسان های اندیشمند و فرهیخته سخن گفته می شود، مقصود، پذیرش کامل یا نفی همه آرای آنان نیست، بلکه اهمیت در کوشش آنان برای فهم، مطالعه و عرضه یافته های فکری است.

به گفته شالویی، جامعه ایرانی و اسلامی از گذشته های دور تا دوره معاصر همواره شاهد حضور متفکران و روشنفکرانی بوده که در عرصه های علمی، فرهنگی، ادبی و اجتماعی اثرگذار بوده اند.

رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی افزود: در دوره معاصر و بخصوص قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، روشنفکران دینی نسبت به مسایل اجتماعی و سیاسی واکنش های جدی نشان می دادند و تلاش می کردند نتایج برداشت ها و اندیشه های خویش را به جامعه منتقل کنند. در این بین، چهره هایی چون شهید مطهری، آیت الله طالقانی و دکتر علی شریعتی از شخصیت های شاخصی بودند که آثار، سخنرانی ها و دیدگاه های آنان مورد توجه نسل جوان قرار گرفت.

وی ضمن اشاره به جایگاه دکتر شریعتی اظهار نمود: حقیقت آن است که او یکی از تأثیرگذارترین و شاید شاخص ترین چهره های مجامع روشنفکری و دانشگاهی روزگار خود در کنار استاد مطهری بود و هر دو در ایفای نقش خویش موفق عمل کردند.

شالویی اظهار داشت: سخنرانی های شورانگیز، قلم نافذ و برداشت های دکتر شریعتی که با روحیه سلحشوری و روحیه دینی او درآمیخته بود، سبب شد جریان روشنفکرانه در جامعه شکل گیرد و آگاهی های فراوانی به نسل جوان منتقل شود.

وی اضافه کرد: آثاری چون «فاطمه، فاطمه است»، «علی تنهاست»، «کویر» و دیگر نوشته ها و سخنرانی های شریعتی توانست شور، هیجان و انگیزه ای در بین جوانان بوجود آورد و نسلی را آماده سازد که ره آورد آن انقلابی مبتنی بر فرهنگ ایمان و اعتقاد باشد.

شالویی خاطرنشان کرد: مقصود از تجلیل دکتر شریعتی، تأیید همه برداشت ها و تحلیل های وی نیست، برای اینکه هر اندیشمندی بر پایه فهم و شرایط خود به نتایجی می رسد؛ به همین دلیل بررسی و نقد علمی او همواره امکان دارد. اما آن چه اهمیت دارد این است که «شریعتی» عمر خویش را صرف مطالعه و اندیشه کرد و آن چه را یافته بود با جامعه در بین گذاشت.

وی افزود: در روزگاری که جریان های فکری مارکسیستی و گرایش های وارداتی تلاش داشتند فضای روشنفکری را تحت تأثیر قرار دهند، شریعتی با تأکید بر مفاهیم دینی و اسلامی و تجلیل از الگوهایی چون حضرت فاطمه(س) و امام علی(ع) کوشید مسیر دیگری از روشنگری را پیش روی جامعه قرار دهد و در این راه نیز توفیقات مهمی به دست آورد.

رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در انتها تاکید کرد: باید یاد و نام این بزرگان را که هر یک در الگوسازی معنوی و روشنگری نقش داشتند گرامی داشت و آثار دکتر شریعتی نیز همچنان باید مورد مطالعه، بررسی و استفاده نسل امروز قرار گیرد.

شریعتی؛ اندیشمندی در نسبت با جهان مدرن

در بخش دیگری از این مراسم، حکمت الله ملاصالحی، دیرینه شناس و استاد دانشگاه تهران با تأمل بر مفهوم میراث انسانی و فکری اظهار داشت: درنگ در این پرسش که انسان در حضور یگانه و کوتاه خود در این جهان چه میراثی برای نسل های بعدی بر جای می گذارد، از مهم ترین و مسئولانه ترین پرسش هایی است که هر فرد باید با آن مواجه شود؛ برای اینکه آن چه از ما باقی می ماند، در تشکیل آینده و سرنوشت دیگران اثرگذار است.

وی اضافه کرد: فارغ از داوری های موافق یا مخالف، دکتر علی شریعتی را باید در شمار تأثیرگذارترین صاحبان اندیشه، قلم و نظر در جامعه معاصر ایران دانست؛ شخصیتی که آثار و حضور فکری او همچنان محل توجه و تأمل است.

ملاصالحی ضمن اشاره به زمینه خانوادگی و فرهنگی دکتر شریعتی اظهار نمود: او برآمده از خانواده ای فرهیخته، اصیل و باورمند به سنت شیعی بود و در خراسان، این سرزمین فرهنگ خیز و خاستگاه قسمتی از میراث علمی، ادبی، فلسفی و معنوی ایران اسلامی، پرورش یافت.

وی افزود: شریعتی با وجود عمر نسبتاً کوتاه، زندگی پرتحرک و پرفرازونشیبی را پشت سر گذاشت و آثار قلمی گوناگونی از خود بر جای گذاشت. بگفته او، هرچند دوران اقامت شریعتی در فرانسه طولانی نبود، اما توانست از این فرصت بهره بگیرد و بر خلاف بسیاری که بدون موفقیت بازمی گردند، با شناخت و دریافت هایی جدی از جهان مدرن به ایران بازگردد و نوعی نسبت فکری با دنیای جدید برقرار کند.

استاد دانشگاه تهران با تاکید بر خصوصیت های شخصیتی و فکری شریعتی اظهار داشت: او نابغه ای در سخنوری بود اما توانایی بیانش صرفا حاصل ذوق و هنر نبود، بلکه با اندیشه، تأمل و نظر همراه شده بود. در کنار استعداد ادبی و هنری، یکی از خصوصیت های برجسته او دلیری در بیان اندیشه هایش بود؛ چونکه صرف داشتن فکر و نظر کافی نیست و شجاعت بیان آن نیز اهمیت دارد.

وی اضافه کرد: شریعتی این جسارت را داشت که دیدگاه های خویش را آشکارا مطرح کند و گاه در بیان آنها بی پروا باشد.

ملاصالحی در انتها ضمن اشاره به درگذشت زودهنگام دکتر شریعتی اظهار نمود: اگر شریعتی فرصت زیستن بیشتری می یافت و دهه های دیگری را تجربه می کرد، به احتمال زیاد همچنان در راه بازاندیشی و بازبینی حرکت می کرد؛ برای اینکه روحیه ای پویا، پرتحرک و ناآرام داشت و چنین شخصیتی ظرفیت آنرا داشت که بارها در اندیشه های پیشین خود تأمل و تجدیدنظر کند.

میراث فکری شریعتی

در ادامه احسان شریعتی استاد فلسفه و فرزند علی شریعتی، ضمن اشاره به میراث فکری، فرهنگی و علمی او اظهار داشت: دکتر شریعتی صرفا یک چهره فکری یا سیاسی نبود، بلکه بعنوان نویسنده و ادیب نیز در ادبیات معاصر ایران دارای سبک و شیوه نگارشی ویژه ای است که جایگاه مستقل و قابل مطالعه ای دارد.

به گفته وی، این جنبه از آثار شریعتی تابحال بیشتر بصورت رسمی مورد توجه قرار گرفته و قسمتهایی از آثار او، بخصوص کتاب «کویر»، در نظام آموزشی و کتاب های درسی بازتاب یافته است.

وی اضافه کرد: اهمیت شریعتی بیشتر از آنکه به جایگاه ادبی او محدود شود، به نقش وی در ایجاد یک نهضت فکری بازمی گردد؛ جریانی که پرسشگری، مطالعه و اندیشیدن را در جامعه و بخصوص در بین نسل جوان و دانشجویان گسترش داد و خارج از ساختارهای رسمی آموزشی توانست در حوزه عمومی اثرگذار باشد.

احسان شریعتی افزود: دکتر شریعتی با استفاده از روش شناسی علوم انسانی جدید و تمرکز بر حوزه هایی چون تاریخ اسلام، تاریخ ایران، تاریخ ادیان و تاریخ تمدن، کوشید موضوعات در ارتباط با ایران و جهان اسلام را از نظر علوم انسانی جدید بازخوانی کند و از این جهت می توان او را در زمره متفکران و پرسشگران غیرغربی در عرصه علوم انسانی دانست که در سطح جهانی نیز مورد توجه قرار گرفته است.

وی اظهار نمود: امروز در مطالعات دانشگاهی و ترجمه آثار شریعتی، او بیشتر در قالب جریان های پسااستعماری مورد مطالعه قرار می گیرد؛ بخصوص با طرح مفاهیمی همچون «بازگشت به خویش»، بازبینی انتقادی در تاریخ ایران و اسلام و نقد هم زمان مدرنیته و سنت.

این استاد فلسفه ضمن اشاره به جایگاه دکتر شریعتی در عرصه اندیشه دینی اظهار داشت: شریعتی بعنوان متفکر نوگرای دینی و مصلح فکری شناخته می شود که به دنبال بازخوانی سنت ها و معارف دینی بود و از این منظر، آثار او همچنان در فضای فکری ایران بعد از انقلاب قابل تأمل است.

وی در ادامه به تقسیم بندی مشهور آثار شریعتی اشاره نمود و اظهار داشت: خود شریعتی آثارش را در سه حوزه «اجتماعیات»، «اسلامیات» و «کویریات» دسته بندی می کرد. در قسمت اجتماعیات، مفاهیمی چون عرفان، برابری و آزادی و نسبت میان توسعه، عدالت و آزادی مطرح می شود. در اسلامیات، نقد سنت و سعی برای نوزایی و نوسازی فکری دنبال می شود و در کویریات نیز تجربه معنوی، اخلاقی و عرفانی در پیوند با بازخوانی اندیشه های وجودی و تجربه زیسته انسان مورد توجه قرار می گیرد.

احسان شریعتی در انتها تاکید کرد: میراث فکری و فرهنگی دکتر شریعتی بیشتر از هر چیز نیازمند نقد و بررسی علمی است؛ نقدی که به معنای شناخت، تفکیک و ارزیابی ظرفیت ها و محدودیت های اندیشه او باشد، نه تخطئه یا مواجهه غیرعلمی.

به گفته وی، ادامه برداشت های متناقض از شریعتی نشان میدهد که هنوز شناختی جامع از کلیت اندیشه او شکل نگرفته و بازخوانی و بازشناسی این چهره فکری همچنان ضرورتی جدی است.

شریعتی و تفسیر اگزیس تانسیال او از انسان

سید جواد میری، جامعه شناس و عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی نیز در این برنامه ضمن اشاره به ادامه توجه به اندیشه های دکتر علی شریعتی در ایران و جهان اظهار داشت: با گذشت نزدیک به پنج دهه از درگذشت دکتر شریعتی، آثار و آرای او همچنان در محافل علمی و فکری داخل و خارج از ایران محل بحث و بررسی است و دامنه این توجه از کشورهای اسلامی تا اروپا و آمریکا گسترش یافته است.

وی اضافه کرد: انتشار مستمر آثار و پژوهش هایی در رابطه با شریعتی در مراکز علمی و انتشارات معتبر بین المللی نشان میدهد که اندیشه های وی همچنان زنده است و از مرزهای جغرافیایی، مذهبی و فرهنگی عبور کرده است.

به گفته میری، امروز می توان شریعتی را یکی از معدود متفکران معاصر ایرانی دانست که به معنایی جهانی شده و در عرصه هایی همچون الهیات رهایی بخش نیز مورد توجه قرار گرفته است.

این جامعه شناس ضمن اشاره به یکی از ابعاد کمتر بررسی شده اندیشه شریعتی اظهار نمود: نگاه او به مفهوم انسان و تقسیم بندی انسان ها، می تواند راهی برای فهم تلقی اگزیستانسیالیستی او از انسان باشد.

به گفته وی، شریعتی انسان ها را در چهار گروه طبقه بندی می کند.

میری توضیح داد: گروه نخست کسانی هستند که «وقتی هستند، هستند و وقتی نیستند، نیستند»؛ اشخاصی که هویت و اثرگذاری آنان صرفا به حضور فیزیکی شان وابسته است. گروه دوم کسانی اند که «وقتی هستند، نیستند و وقتی نیستند نیز نیستند»؛ اشخاصی که به تعبیر شریعتی، حضور و غیابشان تفاوتی در جهان پیرامون ایجاد نمی کند.

وی افزود: گروه سوم کسانی هستند که «وقتی هستند، هستند و وقتی نیستند نیز هستند»؛ انسان هایی که به واسطه شخصیت، اعتبار و اثرگذاری، حتی بعد از نبودن نیز حضورشان احساس می شود.

عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تاکید کرد: نقطه اوج این تقسیم بندی، گروه چهارم است؛ انسان هایی که «وقتی هستند، نیستند و وقتی نیستند، هستند». شریعتی این گروه را شگفت انگیزترین انسان ها می داند؛ آنهایی که در زمان حضورشان عظمت آنان به درستی درک نمی شود اما بعد از فقدانشان، بتدریج ابعاد وجودی و تأثیر تاریخی شان آشکار می شود.

وی ضمن اشاره به برخی روایتهای فلسفی در رابطه با شخصیت های تمدن ساز اظهار داشت: در تاریخ اندیشه، انسان های بزرگی وجود داشته اند که حقیقت حضور آنان بعد از گذر زمان بهتر شناخته شده است و ارزش آنان در فاصله گرفتن از زمانه خویش آشکارتر شده است.

میری در انتها اظهار نمود: باتوجه به تعریفی که «شریعتی» از این گروه چهارم ارائه می کند، می توان خود او را نیز در شمار همین انسان ها دانست؛ شخصیتی که هرچه زمان می گذرد، ابعاد اندیشه، وسعت نگاه و جایگاه فکری او برای اهل نظر و نسل های بعدی روشن تر و آشکارتر می شود.