ماهیت سجده گیاهان بر آفریدگار واقعی یا تکوینی
به گزارش نور معرفت، برپایه آیات قرآن، همه موجودات هستی، از گیاه گرفته تا جانور و جماد در مقابل خداوند سجده می کنند، ولی در رابطه با چگونگی و کیفیت سجده این گروه از موجودات، دیدگاه های مختلفی وجود دارد و درک آن از توان عموم مردم بیرون است؛ سجده ای واقعی و همراه با ادراک بتناسب ظرفیت وجودی گیاه و دیگر موجودات.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آغاز داستان سجده در مقابل خداوند والا، به روایت آفرینش آدم(ع) می رسد. واژه سجده در زمره واژگان چندسویه و ژرفای قرآن کریم جای می گیرد. عالمان دینی در این نکته هم عقیده اند که سجده بر آفریدگار متعال، ویژه آدمیان و فرشتگان نیست، بلکه همه موجودات هستی، از گیاه گرفته تا جانور و جماد را دربرمی گیرد. با این همه، در رابطه با چگونگی و کیفیت سجده این گروه از موجودات، دیدگاه های مختلفی وجود دارد.
بنابر روایت ایکنا، به همین سبب و بمناسبت روز ملی گل و گیاه، در یادداشت پیش رو مروری خواهیم داشت بر چگونگی سجده گیاهان در مقابل خداوند متعال و با بررسی آرای مفسران در این خصوص، معنای واقعی سجده گیاه را تبیین خواهیم کرد.
اقسام سجده از دید مفسران
پیش از دستیافتن به حقیقت، باید دیدگاه های مفسران را در رابطه با انواع سجده گیاهان (و البته حیوانات و جمادات) بررسی کرد. آنان در این خصوص سه نظریه اصلی مطرح کرده اند:
سجده تکوینی: خیلی از مفسران شیعه و سنی با استناد به آیه «وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ یَسْجُدَانِ» (سوره الرحمن، آیه ۶)، سجده موجودات را همان انقیاد و تسلیم در مقابل مقدرات الهی و ناتوانی از تخلف دانسته اند. در تفسیر القرآن المجید که بر اساس روش تفسیری شیخ مفید تألیف شده، چنین آمده است: «مراد از سجده حیوانات و جمادات، آن است که در مقابل فرمان خداوند، تسلیم اند و برای آنان، امکان سرپیچی از فعل خداوند وجود ندارد و آنان مطیع خداوند هستند.»
علامه طباطبایی(ره) هم در المیزان نوشته: «مراد از سجده آنان، خضوع و انقیاد است که همان سجده تکوینی و تذلل و اظهار کوچکی در مقابل عزت و کبریای خدای ـ عز و جل ـ تحت قهر و سلطنت اوست» و افزوده: «نجم و شجر، رگ و ریشه خویش را برای جذب مواد عنصری زمین می دوانند و همین سجده آن هاست.» بر این اساس، سجده گیاه (و حیوان و جماد) از جنس تکوین و انجام وظیفه در نظام خلقت است که هیچ موجودی توان سرپیچی از آنرا ندارد. این معنا مورد پذیرش همه مفسران است.
سجده دلالت: گروهی دیگر از مفسران براین باورند که موجودات با حدوث خود، انسان را به سمت صانع خود راهنمایی می کنند و معنای سجده موجودات همین است.
در جامع البیان (تفسیر طبری) آمده: «هر موجودی به وحدانیت خدا... هدایت می کند؛ چونکه نشانه ای از آثار صنع اوست.» مؤلف التبیان، شیخ طوسی هم چنین نگاشته است: «در سجده نجم و شجر، نشانه ای است که دلیل بر حدوث و ایجاد آن هاست... خضوع در مقابل خداوند بزرگ بر آنان واجب است.»
نیز در الغدیر آمده: «شهادت تکوینی، از هیچ موجودی جدایی پذیر نیست. آیه قرآن می فرماید: «شَهَدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ» (سوره آل عمران، آیه ۱۸)؛ یعنی همه مخلوقات... به وحدانیت او شهادت می دهند...» به این ترتیب، گیاه و دیگر موجودات افزون بر نقش تکوینی، با نشانه های خود انسان را به خالق هستی و یکتاپرستی فرامی خوانند و با تأمین نیازهای او (همچون تغذیه) زمینه عبادت را فراهم می آورند.
سجده حقیقی: دسته ای دیگر به سجده ای حقیقی و همراه با شعور برای گیاه، حیوان و جماد باور دارند. در الجامع لاحکام القرآن از قشیری نقل است: «سجده خورشید، سجده واقعی و لازمه آن، وجود حیات و عقل در آن است.» قشیری می گوید: «کوه همراه داوود تسبیح می گفت و داوود آنرا درک می کرد....»
در تفسیر الصافی آمده: «بعضی از اهل معرفت گفته اند: امثال این آیات، بیان کننده آن است که همه عالم، مقام شهود و عبادت است. همه موجودات نیروی اندیشه دارند....» میبدی هم باور دارد موجودات دارای سجده واقعی اند، ولی عقل بشر از درک آن قاصر است.
شارح فصوص الحکم نوشته: «همچنان که ظاهر انسان ثنا می گوید، ظاهر عالم هم از انسان و حیوان و نبات و جماد... ثنا می گویند...» و نیز: «هر یک از اجزای عالم، خواه جماد باشد و خواه حیوان، حیات و فهم و علم و اراده و نطق دارند.»
ملاصدرا معتقد است: «هر یک از اجسام با زبان خاص خود، خداوند را تسبیح می گویند.» خداوند در قرآن می فرماید: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّیْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِیحَهُ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِمَا یَفْعَلُونَ؛ آیا ندانسته ای که هر که در آسمان ها و زمین است و پرندگان بال گشوده، خدا را تسبیح می گویند؟ به یقین هر یک نماز و تسبیح خویش را می داند و خدا به آن چه انجام می دهند، داناست.»
در تفسیر نور آمده: «با استناد به این که خداوند از سجود سایه ها هم سخن گفته، «وَلِلَّهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَکَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ؛ همه آنهایی که در آسمان ها و زمین هستند، از روی میل و رغبت یا بی میلی و کراهت و هم سایه هایشان صبح و شامگاه برای خدا سجده می کنند.» (سوره رعد، آیه ۱۵) در صورتیکه سایه نیروی عقل ندارد، می توان نتیجه گرفت که همه موجودات عالم دارای سجده هستند.»
برخی مفسران سجده واقعی گیاه، حیوان و جماد را کاملا پذیرفتنی می دانند و چنین استدلال می کنند که سجده جمادات، شگفت آورتر از خشیت سنگ در مقابل خدای متعال نیست که در قرآن آمده است و ما باید در مقابل این تعالیم، تسلیم باشیم و به آن ایمان داشته باشیم؛ گرچه از کیفیت آن آگاه نشویم، اشاره به آیه «... وَ إِنَّ مِنْهَا لَمَا یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ...؛ و پاره ای از آنها از ترس خدا سقوط می کند.» (سوره بقره، آیه ۷۴)
از مجموع این آرا برمی آید که گیاه، حیوان و جماد هم مانند انسان، سجده ای حقیقی و آگاهانه دارند و با احساس و شعور خود، خدا را عبادت می کنند. این نوع سجده غیر از سجده تکوینی (انجام وظیفه) و سجده دلالت (به منظور راهنمایی انسان) است.
هر موجودی به اندازه ظرفیت وجودی خود در مقابل حق فروتنی می کند و به این دلیل، همه پدیده های هستی از سجده حقیقی برخوردار می باشند. بر این اساس می توان چنین نتیجه گرفت که قرآن کریم از سجده ای سخن گفته که درک آن از توان عموم مردم بیرون است؛ سجده ای واقعی و همراه با ادراک بتناسب ظرفیت وجودی گیاه و دیگر موجودات. این سجده فقط برای پیامبر(ص)، امامان(ع) و برخی انسان های خودساخته در وضعیتی خاص و به اذن الهی آشکار می شود. حال چطور امکان دارد همه موجودات عالم، از گیاه گرفته تا جانور و جماد، با نوعی درک و شعور، در مقابل خداوند متعال سجده و عبادت کنند؛ ولی انسان که برترین موجود عالم و محبوب خداوند است، از طاعت او سرپیچی کند؟
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب