اروپاییان از فرهنگ غذایی ایرانی الهام گرفته اند
نور معرفت: جالب است بدانید که عادت روزمره خوردن سه وعده صبحانه، ناهار و شام، برعکس تصور عموم، ریشه در تاریخ کهن بشر ندارد، بلکه ابداع مسلمانان در سرزمین های شرقی و آندلس بوده است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، جالب است که امروزه خوردن سه وعده صبحانه، ناهار و شام را بطورکامل طبیعی می پنداریم، اما در تاریخ بشر این الگو ریشه دیرینه ای ندارد. ابداع فرهنگ غذایی به شیوه امروزی ابداع مسلمانان در سرزمین های شرقی است.
بنابر روایت مهر، ما باید از ابوالحسن علی بن نافع زریاب ملقب به «پرنده سیاه» که مفهوم غذای سه وعده ای را به اروپا معرفی نمود، ممنون باشیم. عادت های غذایی متداول در روزگار زریاب در قرن نهم میلادی(سوم هجری) بطور کامل دستخوش تغییر و تحول شدند؛ زمانیکه وی در آندلس اعلام نمود که وعده های غذایی میبایست با سوپ شروع شوند، با یک غذای اصلی شامل ماهی، گوشت یا مرغ ادامه پیدا کنند و بعد با انواع میوه یا آجیل تمام شوند.
مسلمانان متناسب با فصلی که در آن قرار داشتند، غذاهای متفاوتی می خوردند. در غذاهای مخصوص فصل زمستان از سبزیجات غنی مانند کلم دریایی، چغندر، گل کلم، شلغم، زردک، هویج، کرفس، گشنیز، نخود فرهنگی، باقلا، عدس، نخود، زیتون، گندم، غذاهای رشته(ماکارونی) دار و دانه های روغنی استفاده می شد.
این سبزیجات اغلب با غذاهای گوشتی خورده می شدند. دسرها بطور معمول شامل میوه های خشک مانند انجیر، خرما، کشمش و آلوی خشک بودند. این خوردنی ها را با نوشیدنی های تهیه شده از عصاره بنفشه، یاسمن، گیاه صبر زرد، ادویه ها و چاشنی ها و انواع صمغ همراهی می کردند. برعکس غذاهای تابستانی آنها شامل ۱۱ نوع سبزی شامل تربچه، کاهو، کاسنی(آندبو)، بادمجان، هویج، خیار، خیار ترش یا شور، شاهی آبی(بولاغ اوتی) کدو تنبل و برنج بود.
گوشتی که همراه با این مواد غذایی مصرف می شد، به طور عمده گوشت مرغ یا خروس، شترمرغ و گاو بود. دسر انواع میوه همچون لیمو شیرین، لیمو ترش، به، شلیل، شاتوت، گیلاس، آلوچه، زردآلو، انگور، سیب و هندوانه را شامل می شد.
آن ها غذاها رو روی میزی که با رومیزی پوشیده شده بود، می چیدند. رومیزی و کاربرد آنرا زریاب در سرتاسر آندلوس رواج داد. او همین طور فنجان ها و لیوان های طلا و کریستال ظریف و زیبا را جایگزین جام های فلزی سنگین کرد. در محفل های اشراف و اعیان اروپایی، تقاضا برای غذاها، مواد خوراکی و ادویه و چاشنی های مسلمانان به سرعت افزایش می یافت.
در تعدادی از منابع آمده است که در قرن هشتم هجری کشتی هایی از بیروت می آمدند و با خود انواع مربا، برنج و آرد مخصوص پخت کیک به اضافه ملین های کمکی می آوردند! کریستینا، ملکه دانمارک، سوئد و نروژ به دنباله روی از رژیم غذایی و میوه های آنان که وارد این کشور می شد، اصرار داشت. از آنجا این تنها وسیله ای برای جلب توجه افراد جهت به حساب آوردن خاستگاه شیرینی دانمارکی بوده است.
در دسترس بودن بلور در آندلوس تنها به سبب ابتکار و خلاقیت مسلمانی دیگر به نام عباس ابن فرناس بود که به سال ۲۶۶ هجری شمسی در گذشت. وی در آزمایش های خود با بهره گیری از شن و سنگ، شیشه ساخت و صنعت بلورسازی را با بهره گیری از سنگ های معدنی بنیان نهاد.
بیشتر کالاهای تولید شده از بلورسنگ که به دست ما رسیده اند، در کلیساها و صومعه های یافت شده اند. مشهورترین آنها یک بطری کروی شکل است که حالا در کلیسای آستورگادر اسپانیا نگه داری می شود. این بطری با نقش و نگار گیاهان و نوشته هایی به خط کوفی تزئین شده که از تزیینات رایج کالاهای تولید شده از بلورسنگ بوده است.
عباس ابن فرناس در کنار معرفی بلور، که در ساخت لیوان و جام از آن استفاده شد، به روشی ابتکاری آسمان نمایی از جنس شیشه با ابرهای مصنوعی، رعد و برق، طوفان و رگبار ساخت. چنین پدیده ای حتماً مردم قرن سوم هجری را خیلی متعجب و مبهوت کرده است.
سفال گران مسلمان سپس هنر برگزاری ضیافت های شیک شام و ناهار را با بهره گیری از انواع ظروف سفالی، سرامیک و لعابی معرفی کرده اند. مالقه و بلنسیه مراکز عمده صنعت سفال و سرامیک بودند و مسلمانان با اختراع جلای لعاب، در تولید و تزئین ظروف و اشیای سفالی دگرگونی عظیمی ایجاد کردند.
سفال گران اهل بلنسیه و مالقه ظروف خودرا به سرزمین های تحت سلطه مسیحیان اسپانیایی، از جنوب فرانسه تا ایتالیا صادر می کردند. به این ترتیب، چنین پیداست که سفالگران مالقیایی پایه گذاران تولید ظروف ماجولیکا بوده اند که بازهم حاکم بر صنعت سرامیک ایتالیاست.
ابوالحسن علی بن نافع، ملقب به زریاب، پرنده سیاه نیز نامیده می شد و این به سبب صدای دلنشین و آهنگین و پوست سیاه او بود. این طراح مد و موسیقی دان در قرن سوم هجری از عراق به قرطبه در آندلس که یکی از مراکز فرهنگی مهم تمدن مسلمانان بود، رفت. وی در این سرزمین سبک های تازه ای برای خوردن، آداب معاشرت، لباس پوشیدن و موسیقی ابداع کرد که اغلب تا امروز هم ادامه یافته اند.
زریاب در خیلی از زمینه ها از برجسته ترین پیشگامان روزگار خویش بود و به سبب برخورداری از استعداد و ذوق و قریحه خیلی به اسپانیا دعوت شد. در آنجا او علاوه بر دریافت ۲۰۰ دینار طلا مستمری، از بسیاری مزایا و امتیازات خاص نیز برخوردار بود. زریاب آداب معاشرت صحیح و همراه با نزاکت، آشپزی، مد وحتی خمیردندان را با خود به آندلوس برد.
نسخه خطی قرن دهم هجری، کتاب نصرت نامه اثر گلیبولولو مصطفی علی؛ در این اثر میز شام فرمانده سپاه، لالا مصطفی پاشا، نشان داده شده است. خود وی در بالای میز در کنار مقامات ارشد و برجسته ارتش در شهر ایزمیت دیده می شود. در طرف دیگر فرمانده، افسران شرکت کننده در عملیات جنگی به ترتیب درجه نشسته اند. آنها درحال خوردن انواع غذاها هستند و پیشخدمت ها پارچ های گلاب را برای آنها از این طرف به آن طرف می برند. به خدمات قاشق و چنگال و نیز دستمال های سفره که پاهای میهمانان را پوشانده است، توجه کنید.
استفاده از قاشق و چنگال در ۲۵۰۰ سال پیش توسط ایرانی ها در دوره هخامنشیان
جالب است بدانید استفاده از قاشق و چنگال سال ۱۲۵۴ در انگلستان بوده اما صرفاً برای غذا خوردن استفاده نمی شده بلکه نشانه ثروت و قدرت بوده. ایرانیها اولین مردمانی بودند که از قاشق چنگال استفاده می کردند.
دفعه بعد که غذا می خورید، نگاه کنید و ببینید که ظرف هایتان شیشه ای هستند یا سفالی. آیا ظروف شما، ظروف سفالی خوب اند و به جهت طرح ها و تزیینات زیبایی که دارند، شبیه فلزات گرانبها به نظر می رسند، آیا لیوان های تان ظریف و نازک اند اگر با سرانگشت به نرمی به آنها ضربه بزنید، صدا می دهند؟
ایرانیان از اولین مردمانی بودند که از قاشق برای غذا خوردن بهره برده اند. در تصویر قاشق سیمین (نقره ای) هخامنشی را می بینید که قدمت آن به ۲۵۰۰ سال می رسد.
ﺍﯾﻦ ﺁﻟﯿﺎﮊ ﺳﯿﻤﯿﻦ ﺑﺎ ﺫﻭﻕ ﻭ ﻫﻨﺮ ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﯿﺎﻥ ﺩﺳﺖ ﻭ ﭘﻨﺠﻪ ﻧﺮﻡ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ. ﺑﺨﺶ ﮐﺎﺳﻪ ﺍﯾﻦ ﻗﺎﺷﻖ ﮐﻤﯽ ﭘﻬﻦ ﺗﺮ ﺍﺯ ﻗﺎﺷﻖ ﻫﺎﯼ ﺍﻣﺮﻭﺯﯼ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺩﺭ ﺑﺨﺶ ﺩﺳﺘﻪ ﻗﺎﺷﻖ ﺍﺭﺩﮐﯽ ﻫﻨﺮ ﺁﻓﺮﯾﻨﯽ ﺷﺪﻩ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻨﻘﺎﺭ ﺧﻮﺩ ﻗﺎﺷﻖ ﺭﺍ ﺑﺮ ﺩﻫﺎﻧﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺷﮑﻞ ﻧﻮﺷﯿﺪﻥ ﺭﺍ ﻧﺸﺎﻥ ﻣﯿ ﺪﻫﺪ.
ﺩﺭ ﺑﺨﺶ ﻣﯿﺎﻧﯽ ﺩﺳﺘﻪ ﻗﺎﺷﻖ ﯾﮏ ﺷﯿﺮ ﻗﺮﺍﺭ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﮔﻮﯾﯽ ﭘﯿﺶ ﺍﺯ ﻧﻮﺷﯿﺪﻥ ﺍﺭﺩﮎ ﺩﺭ ﮐﻤﯿﻦ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﭘﺲ ﺍﺯ ﻧﻮﺷﯿﺪﻥ ﭘﺮﻧﺪﻩ ﺭﺍ ﺷﮑﺎﺭ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ. ﺩﺭ ﺑﺨﺶ ﭘﺎﯾﺎﻧﯽ (ﺩﺳﺘﻪ ﻗﺎﺷﻖ) ﮐﻪ ﻧﻘﺶ ﺩﻡ ﺷﯿﺮ ﺭﺍ ﺩﺍﺭﺩ ﺳﺮ ﻋﻘﺎﺑﯽ ﺭﻭ ﺑﻪ ﺳﻮﯼ ﺷﯿﺮ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﻤﯽ ﺑﻠﻨﺪ ﺗﺮ ﺍﺯ ﺷﯿﺮ ﻭ ﺍﺭﺩﮎ بوده و ﺍﯾﻦ ﻧﯿﺰ ﺧﻮﺩ ﮔﻮﯾﺎﯼ ﺳﺎﺩﻩ ﺍﯼ ﺍﺳﺖ ﺍﺯ ﺍﯾﻨﮑﻪ ﻋﻘﺎﺏ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮﯾﻦ ﺩﯾﺪ ﺭﺍ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺩﯾﮕﺮ ﺣﯿﻮﺍﻧﺎﺕ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺍﺳﺖ. ﺍﯾﻦ ﻫﻨﺮ ﻧﻤﺎﯾﺶ ﺯﻧﺪﮔﯽ ﺯﻧﺠﯿﺮﻩﻭﺍﺭ ﺣﯿﻮﺍﻧﺎﺕ ﺭﺍ ﻧﺸﺎﻥ می دهد. همان بحث اکوسیستم در چرخه حیات موجودات زنده.
ﺍﯾﻦ اثر ﻫﻨﺮی تاریخی نیز ﺗﻮﺳﻂ ﻗﺎﭼﺎﻗﭽﯿﺎﻥ ﺑﻪ ﺣﺮﺍﺟﯽ ﮐﺮﯾﺴﺘﯽ ﮐﺸﺎﻧﺪﻩ ﺷﺪﻩ ﻭ ﺑﺎ ﻗﯿﻤﺖ ۲۳، ۱۱۵ ﺩﻻﺭ ﺑﻪ ﻓﺮﻭﺵ ﺭﺳﯿﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺍﯾﻦ ﻫﻨﺮ ﺑﺴﯿﺎﺭ ﺯﯾﺒﺎ، ﺩﺭ نگاه ﻧﺨﺴﺖ، ﺳﻨﺘﯽ ﻭ ﺳﺎﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﺍﻣﺎ ﺑﺴﯿﺎﺭ ﻫﻮﺷﻤﻨﺪﺍﻧﻪ در آن ﻫﻨﺮ ﺁﻓﺮﯾﻨﯽ شده است. ﺍﯾﻦ ﻫﻨﺮ ﺍﺯ دوران ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﯿﺎﻥ بوده و ﺑﻪ ۴۰۰ ﺳﺎﻝ ﭘﯿﺶ ﺍﺯ ﺯﺍﯾﺶ ﻣﺴﯿﺢ ﺑﺎﺯ ﻣﯽ ﮔﺮﺩﺩ.
در حالی که هنوز تعدادی از کشورهای دنیا با دست غذا می خورند کشور ما حدود ۱۵۰۰ سال پیش در دوره ساسانیان از قاشق و چنگال بعنوان ابزاری برای غذا خوردن استفاده می کرده است.
مشربه(پارچ) بلورسنگ متعلق به دوره فاطمیان، قاهره، مصر، قرن چهارم یا پنجم هجری، بلور(کریستال) را زریاب در قرن سوم هجری به سر میزهای شام و ناهار آورد؛ بعد از آنکه عباس ابن فرناس آنرا به آندلس معرفی کرده بود.
اهمیت فرهنگ غذا در بین مسلمانان
در فرهنگ مسلمانان، غذا نه تنها تامین کننده نیاز جسمی، بلکه وسیله ای برای تقویت روحی، اجرای سنت های دینی و تحکیم پیوندهای اجتماعی است. آیات قرآن و احادیث پیامبر اسلام (ص) به اعتدال در خوردن، پرهیز از اسراف، حلال خواری و شکرگزاری نعمت تاکید ویژه دارند. همین طور آداب هم نشینی بر سر یک سفره، دعا پیش و بعد از غذا، میهمان نوازی و تقسیم غذا با نیازمندان، همگی نشان دهنده جایگاه والای غذا بعنوان یک ارزش اخلاقی و عبادی در جوامع اسلامی است. به این دلیل، فرهنگ غذایی مسلمانان نه فقط یک سبک تغذیه، بلکه جلوه ای از هویت دینی، همبستگی اجتماعی و بندگی خداوند محسوب می شود. همین طور یک کتاب آشپزی بدون نام نویسنده، متعلق به قرن هفتم هجری که چارلز پری آنرا به انگلیسی ترجمه کرده است.
در قرن هفتم هجری (سیزدهم میلادی)، اهمیت غذا تنها به رفع گرسنگی محدود نمیشد، بلکه نقشی محوری در هویت فرهنگی، جایگاه اجتماعی، و حتی پزشکی داشت. کتاب آشپزی بی نویسنده آن دوره (که چارلز پری ترجمه کرده) نشان داده است که وعده های غذایی سه گانه—پیش غذا و نوشیدنی، غذای اصلی، و شیرینی—نه تنها یک عادت روزمره، بلکه آیینی برای نمایش ثروت، ذوق و دانش بود. مواد اولیه ای مثل ماهی، گوشت بره، بادام، برنج و ادویه هایی چون زعفران و دارچین، به سبب ارزش غذایی بالا و خواص دارویی شان (مثلاً گرمی یا تری بودن در طب سنتی) جایگاه ویژه ای داشتند. تاکید بر تعادل طعم ها (ترشی، شیرینی، شوری و تلخی) و استفاده از عطرهای خوشبو در شروع و پایان مجلس، نشان داده است که غذاخوردن در آن تمدن، یک هنر حسی کامل بود که سلامت بدن و لذت روح را توأمان هدف قرار می داد.
فرهنگ غذاخوردن آداب محور بود
فرهنگ غذاخوردن در این دوره به شدت جمعی و آداب محور بود. غذاها در دیس های بزرگ مشترک سرو می شد و نظم مشخصی در چیدن سفره (سفره ای که روی زمین پهن می شد) وجود داشت. قبل از غذا دست ها با صابون های معطر شسته می شد و بعد از غذا، عودهای خوشبو روشن می گردید. این کتاب نشان داده است که حتی نحوه نشستن، ترتیب سرو غذاها (از نوشیدنی خنک گرفته تا خورش های سنگین و در نهایت شیرینی خشک) و انتخاب مخلفات مثل ترشی و مربا، همه تابع قوانینی ظریف بود.
در چنین بستری، غذایی مثل ماهی که هم مقوی بود و هم زود هضم، نه تنها بعنوان یک ماده خوراکی، بلکه بعنوان نمادی از ظرافت و توجه به سلامت بدن، در مهمانی های اعیانی جایگاه ویژه ای داشت. به این ترتیب، فرهنگ غذا در آن دوران پلی میان پزشکی، لذت، و منزلت اجتماعی بود.
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب