از سامرای محاصره شده تا عصر غیبت
به گزارش نور معرفت، با وجود همه محدودیت ها، شخصیت معنوی و علمی امام حسن عسکری(ع) چنان اثرگذار بود که حتی بعضی از مخالفان و کارگزاران حکومتی هم تحت تاثیر اخلاق و جایگاه ایشان قرار می گرفتند.
خبرگزاری مهر-دین، حوزه و اندیشه-عصمت علی آبادی
: امروز سالروز شهادت امام عسکری ضد السلام است. دوران امامت امام حسن عسکری(ع) یکی از حساس ترین مقاطع تاریخ تشیع به شمار می رود؛ دوره ای که آن حضرت در شرایطی تحت نظارت و فشار شدید حکومت عباسی قرار داشتند و هم زمان با پاسخ گویی به شبهات اعتقادی، حفظ ارتباط با شیعیان، تقویت شبکه وکالت و تبیین جایگاه امامت، جامعه شیعه را برای ورود به دوران غیبت حضرت ولی عصر(عج) آماده کردند؛ در همین زمینه، با حجت الاسلام حسنلو، استاد حوزه، گفتگویی انجام داده ایم.
*با توجه به شرایط سیاسی و امنیتی عصر امام حسن عسکری(ع)، مهم ترین خاصیت های دوران امامت ایشان چه بود؟
دوران امامت امام حسن عسکری(ع) یکی از حساس ترین و دشوارترین مقاطع تاریخ تشیع به شمار می آید. ایشان در سال ۲۵۴ هجری قمری، بعد از شهادت پدر بزرگوارشان امام هادی(ع)، عهده دار مقام امامت شدند و تا سال ۲۶۰ هجری، حدود شش سال، هدایت جامعه شیعه را بر عهده داشتند. کوتاهی این دوره هیچگاه به معنای کم اثری آن نیست؛ بلکه امام(ع) در همین زمان محدود، نقشی سرنوشت ساز در تثبیت مبانی اعتقادی شیعه و آماده سازی پیروان برای دوران غیبت ایفا کردند.
ویژگی برجسته این عصر، حاکمیت فشار و مراقبت دائمی حکومت عباسی بود. امام حسن عسکری(ع) به اجبار در شهر سامرا، که مرکز نظامی و سیاسی خلافت عباسی محسوب می شد، زندگی می کردند. عنوان عسکری هم از همین اقامت الزامی در منطقه نظامی نشین عسکر گرفته شده است. حضور امام در چنین محیطی نشان میدهد که حکومت، فعالیتهای ایشان و ارتباطشان با شیعیان را به شکل جدی زیر نظر داشت.
از سوی دیگر، دوره امامت ایشان با گسترش جغرافیایی و فکری شیعه همراه بود. پیروان اهل بیت(ع) تنها در مدینه و عراق حضور نداشتند، بلکه در شهرهایی چون قم، ری، نیشابور، کوفه، بغداد، اهواز و مناطق دیگر هم اجتماعات شیعی شکل گرفته بود. اداره این مجموعه گسترده، در حالی که ارتباط مستقیم با امام دشوار بود، نیازمند تدبیر، سازمان دهی و استفاده از نمایندگان مورد اعتماد بود.
امام حسن عسکری(ع) در کنار مواجهه با فشارهای سیاسی، با مسایل فکری و اعتقادی هم مواجه بودند. در آن دوره، فرقه ها و جریان های مختلف با طرح شبهات در رابطه با امامت، قرآن، صفات الهی و دیگر مباحث کلامی، فضای فکری جامعه را تحت تاثیر قرار می دادند. امام(ع) با پاسخ های علمی، تربیت شاگردان و هدایت فکری شیعیان، از مرزهای اعتقادی جامعه اسلامی و بخصوص شیعه پاسداری می کردند.
مهم ترین خاصیت دوره امام حسن عسکری(ع) را باید در نقش زمینه ساز ایشان برای غیبت حضرت مهدی(عج) دانست. شیعیان در طول تاریخ به حضور آشکار امامان خود عادت داشتند، اما شرایط آینده اقتضا می کرد که جامعه برای ارتباط غیرمستقیم با امام آماده شود. امام حسن عسکری(ع) با کاهش ارتباطات علنی، تقویت شبکه وکالت و معرفی فرزند خویش به اصحاب خاص، جامعه شیعه را برای ورود به مرحله ای جدید در تاریخ امامت آماده کردند.
*حکومت عباسی چرا امام حسن عسکری(ع) را تحت نظارت و محدودیت شدید قرار داده بود و این فشارها چه هدفی را دنبال می کرد؟
حکومت عباسی به خوبی از جایگاه اجتماعی و معنوی امام حسن عسکری(ع) آگاه بود. باآنکه خلفای عباسی در ظاهر قدرت سیاسی و نظامی را در اختیار داشتند، اما مشروعیت دینی و محبوبیت واقعی در بین گروهی گسترده از مسلمانان، بخصوص شیعیان، متعلق به خاندان پیامبر(ص) بود. امام حسن عسکری(ع) بعنوان فرزند امام هادی(ع) و ادامه دهنده خط امامت، کانون امید و مراجعه مردم به شمار می رفتند.
یکی از مهم ترین دلیلهای حساسیت عباسیان، روایات فراوانی بود که از تولد مهدی موعود(عج) از نسل امام حسن عسکری(ع) خبر می داد. این روایات تنها در بین شیعیان مطرح نبود، بلکه اصل اندیشه ظهور مصلحی از خاندان پیامبر(ص) در جامعه اسلامی شهرت داشت. خلفای عباسی بیم داشتند فرزندی از امام عسکری(ع) پدید آید که مشروعیت حکومت های ستمگر را به چالش بکشد و محور حرکت های عدالت خواهانه قرار گیرد.
به همین دلیل، امام حسن عسکری(ع) در سامرا تحت مراقبت شدید قرار داشتند و دستگاه خلافت، رفت وآمد شیعیان و یاران ایشان را کنترل می کرد. گاه امام(ع) را به حضور در دربار یا مراکز حکومتی فرا می خواندند تا از نزدیک بر رفتار و ارتباطات ایشان نظارت داشته باشند. این نظارت ها فقط جنبه امنیتی نداشت، بلکه تلاشی برای محدودکردن مرجعیت دینی و نفوذ اجتماعی امام هم بود.
حکومت عباسی همین طور می کوشید امام را از پایگاه مردمی خود جدا کند. آنان تصور می کردند اگر ارتباط امام با مردم قطع یا بسیار دشوار شود، جریان تشیع تضعیف خواهد شد. اما امام حسن عسکری(ع) با تدابیر دقیق، ارتباط فکری، مالی و سازمانی خویش را با شیعیان حفظ کردند و اجازه ندادند محدودیت های ظاهری، مسیر هدایت جامعه را مسدود کند.
فشارهای عباسیان در نهایت به شهادت امام حسن عسکری(ع) انجامید. منابع تاریخی شیعه براین باورند که ایشان در سال ۲۶۰ هجری قمری به دست حکومت عباسی مسموم و به شهادت رسیدند. با این وجود، دستگاه خلافت به هدف اصلی خود دست نیافت؛ چونکه نه فقط جریان امامت از میان نرفت، بلکه با آغاز امامت حضرت مهدی(عج)، مرحله جدیدی از استمرار ولایت و رهبری الهی در تاریخ شیعه شکل گرفت.
*امام حسن عسکری(ع) چطور در جو اختناق و زندگی در حصر نظامیان سامرا، ارتباط خویش را با شیعیان و پیروان اهل بیت(ع) حفظ می کردند؟
امام حسن عسکری(ع) در شرایطی زندگی می کردند که ارتباط آزادانه مردم با ایشان ممکن نبود. ماموران عباسی، خانه امام، رفت وآمدها و ملاقات کنندگان را زیر نظر داشتند و هرگونه اجتماع پیرامون ایشان می توانست حساسیت حکومت را برانگیزد. به این جهت، امام(ع) برای حفظ جان شیعیان و تداوم هدایت جامعه، روشی حکیمانه، محتاطانه و سازمان یافته را در پیش گرفتند.
یکی از مهم ترین ابزارهای ارتباطی امام(ع)، نامه نگاری بود. امام حسن عسکری(ع) از راه نامه، پاسخ مسایل شرعی و اعتقادی شیعیان را ارسال می کردند، نمایندگان خویش را راهنمائی می فرمودند و در موارد لازم، مسایل مهم جامعه را تبیین می کردند. این نامه ها افزون بر نقش علمی و فقهی، نشانه ای از پیوند مستمر امام با جامعه شیعی در شهرهای مختلف بود.
شبکه وکالت هم در این دوران نقش بسیار مهمی داشت. امام(ع) اشخاصی امین، آگاه و مورد اعتماد را بعنوان نماینده یا وکیل در مناطق مختلف تعیین می کردند تا مسایل مردم را پیگیری کنند، وجوهات شرعی را دریافت و منتقل سازند و پاسخ پرسش های آنان را بر مبنای رهنمودهای امام عرضه کنند. این شبکه، ارتباط شیعیان با امام را از حالت فردی و پراکنده خارج و به یک ساختار منسجم تبدیل کرد.
امام حسن عسکری(ع) همین طور برای حفظ امنیت شیعیان، اصل تقیه و پرهیز از رفتارهای تحریک آمیز را مورد توجه قرار می دادند. تقیه در اینجا به معنای کنارگذاشتن عقیده نبود، بلکه روشی عقلانی برای حفظ جان، کرامت و توان فرهنگی جامعه شیعه در مقابل حکومتی سرکوبگر به شمار می رفت. امام(ع) می کوشیدند شیعیان در عین وفاداری به اعتقادات خود، بهانه ای برای صدمه رساندن دشمن به دیگر مؤمنان فراهم نکنند.
با وجود همه محدودیت ها، شخصیت معنوی و علمی امام حسن عسکری(ع) چنان اثرگذار بود که حتی بعضی از مخالفان و کارگزاران حکومتی هم تحت تاثیر اخلاق و جایگاه ایشان قرار می گرفتند. گزارشات تاریخی نشان میدهد که مردم در فرصتهای محدود، برای حل مشکلات علمی، اخلاقی و اجتماعی خود به امام مراجعه می کردند. بنابراین، حکومت توانست ارتباط ظاهری را محدود کند، اما نتوانست پیوند قلبی و اعتقادی مردم با امام(ع) را از میان ببرد.
*نقش شبکه وکالت در دوران امام حسن عسکری(ع) چه بود و این شبکه چطور زمینه ساز ارتباط شیعیان با امام شد؟
شبکه وکالت، مجموعه ای از نمایندگان مورد اعتماد امامان شیعه بود که در شهرها و مناطق مختلف، وظیفه ارتباط میان امام و شیعیان را بر عهده داشتند. این شبکه از دوران امامان پیشین شکل گرفته بود، اما در عصر امام حسن عسکری(ع) به سبب شدت فشارهای سیاسی و محدودیت های ارتباطی، اهمیت بیشتری یافت. براستی، شبکه وکالت راهی برای استمرار رهبری دینی شیعیان در شرایطی بود که دسترسی مستقیم به امام بسیار دشوار شده بود.
وکیلان امام وظایف مختلفی داشتند. آنان پرسش های دینی و اعتقادی مردم را دریافت می کردند و برای پاسخ به امام یا نمایندگان نزدیک ایشان منتقل می ساختند. همین طور وجوهات شرعی، نذورات و کمک های مالی شیعیان را جمع آوری می کردند تا در راه درست و مطابق نظر امام مصرف شود. این مسئله باعث می شد نیازهای مالی و اجتماعی جامعه شیعه هم در حد امکان سامان یابد.
نکته مهم در شبکه وکالت، انتخاب افراد امین و دارای صلاحیت بود. در فضایی که دستگاه عباسی همیشه در پی نفوذ، شناسایی یاران امام و ایجاد اختلاف بود، هر کسی نمی توانست عهده دار چنین مسئولیتی شود. امام حسن عسکری(ع) با معرفی و تأیید چهره های مورد اعتماد، از شیعیان می خواستند در امور خود به آنان مراجعه نمایند و فریب مدعیان دروغین را نخورند.
این شبکه علاوه بر کارکرد ارتباطی، نقشی اساسی در حفظ انسجام اعتقادی شیعیان داشت. در آن روزگار، برخی افراد سودجو یا جریان های منحرف تلاش می کردند با ادعاهای نادرست، در بین پیروان اهل بیت(ع) اختلاف ایجاد کنند. وکیلان مورد تأیید امام، مرجع تشخیص و انتقال آموزه های صحیح بودند و به شیعیان کمک می کردند تا در مقابل شبهه ها، اختلاف ها و ادعاهای انحرافی مصون بمانند.
اهمیت تاریخی شبکه وکالت در آن است که زمینه را برای دوره غیبت صغری فراهم نمود. بعد از شهادت امام حسن عسکری(ع)، شیعیان باید بتدریج شیوه ارتباط با امام غایب را از راه نائبان خاص می آموختند. تجربه رفتن به نمایندگان امام در عصر امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع)، جامعه شیعه را برای پذیرش این سازوکار آماده کرد و مانع از گسست ارتباط دینی و سازمانی میان امام و پیروان شد.
*یکی از مهم ترین ماموریت های امام حسن عسکری(ع) آماده سازی جامعه شیعه برای دوران غیبت بود؛ این آماده سازی با چه روش هایی انجام گرفت؟
آماده سازی شیعیان برای دوران غیبت، از مهم ترین ابعاد رسالت امام حسن عسکری(ع) بود. جامعه شیعه در طول بیشتر از دو قرن، امامان خویش را در بین مردم می دید و در مسایل مختلف به صورت مستقیم به آنان مراجعه می کرد. اما با نزدیک شدن زمان غیبت حضرت مهدی(عج)، لازم بود شیعیان به شکلی تربیت شوند که در نبود دسترسی ظاهری و مستقیم به امام، گرفتار تردید، سرگردانی یا انحراف نشوند.
یکی از این شیوه ها، محدودشدن تدریجی ارتباطات مستقیم امام با عموم مردم بود. این محدودیت از یک سو نتیجه فشارهای حکومت عباسی بود، اما از طرفی، به شکل طبیعی جامعه را با شرایط جدید آشنا می کرد. شیعیان می آموختند که برای دریافت معارف و حل مسایل خود، از طریق های مطمئن، مانند نامه ها و نمایندگان مورد اعتماد امام، اقدام نمایند.
تقویت شبکه وکالت، روش مهم دیگر امام حسن عسکری(ع) برای آماده سازی جامعه بود. امام(ع) با معرفی وکیلان امین و سفارش به مراجعه شیعیان به آنان، سازوکاری را تثبیت کردند که بعد از آغاز غیبت صغری هم اهمیت ویژه ای پیدا کرد. این اقدام نشان داد که ارتباط با حجت الهی، باآنکه در ظاهر دشوار شود، اما از مسیرهای تعیین شده و مطمئن قطع نخواهد شد.
امام حسن عسکری(ع) در موارد لازم، فرزند بزرگوار خود، حضرت مهدی(عج)، را به بعضی از اصحاب و شیعیان مورد اعتماد معرفی کردند و نشان دادند و آنها امام و جانشین حضرت را می شناختند. این معرفی ها باتوجه به شرایط امنیتی آن زمان، محدود و حساب شده بود؛ چونکه حکومت عباسی در جست وجوی فرزند امام بود. با این وجود، همین اندازه از معرفی برای خواص و افراد مورد اطمینان کافی بود تا بعد از شهادت امام عسکری(ع)، اصولاً وجود و امامت حضرت حجت(عج) گرفتار تردید نشوند.
تقویت باورهای اعتقادی، بخصوص اصل امامت و ضرورت پیروی از حجت الهی، بخش دیگری از این آماده سازی بود. امام حسن عسکری(ع) با پاسخ به شبهات، آموزش شیعیان و تاکید بر شناخت امام، پایه های فکری جامعه را استوار کردند. پیام سیره ایشان این بود که مؤمن در دوران دشوار، باید با معرفت، صبر، رفتن به منابع معتبر دینی و پرهیز از مدعیان دروغین، مسیر حق را دنبال کند؛ پیامی که بازهم برای جامعه منتظر و شیعیان امروز راهگشاست.
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب