وقتی میلیونها نفر یک دل می شوند راز قدرت اجتماعی زیارت امام حسین(ع)
به گزارش نور معرفت، بالاخره، راز قدرت اجتماعی زیارت امام حسین(ع) در اینست که دل ها را فقط نرم نمی کند؛ دل ها را به هم نزدیک می کند. فقط اشک نمی گیرد؛ اراده می سازد.
مبلغ – سرویس جامعه: در روزگاری که خیلی از پیوندهای انسانی سست شده، فردگرایی به سبک زندگی غالب تبدیل گشته و آدم ها حتی در شلوغ ترین شهرها احساس تنهایی می کنند، سخن گفتن از یک تجربه دینی که بتواند هم دل فرد را آرام کند و هم جامعه را احیا کند، اهمیت ویژه ای دارد. زیارت امام حسین(ع) از همین جنس است. این زیارت، فقط رفتن به یک مکان مقدس برای کسب ثواب شخصی نیست؛ بلکه ورود به یک میدان تربیتی بزرگ است که در آن انسان، هم خویش را بازمی یابد و هم نسبت خویش را با دیگران، با امت، با تاریخ و با مسئولیت اجتماعی اش از نو تعریف می کند.
اگر زیارت را تنها به اشک ریختن، دعا خواندن و بازگشتن به خانه محدود نماییم، بخش بزرگی از حقیقت آنرا ندیده ایم. البته اشک بر حسین(ع) و توسل به آن حضرت، خود گنجی عظیم و سرمایه ای معنوی است؛ اما همین اشک، در مکتب عاشورا قرار نیست فقط احساسات فردی را تخلیه کند. اشک بر حسین(ع)، اگر درست فهمیده شود، باید به بیداری، تعهد، غیرت دینی، دردشناسی اجتماعی و احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت دیگران منجر شود. از همین جاست که زیارت، از یک امر شخصی فراتر می رود و به پدیده ای جامعه ساز تبدیل می شود.
امام حسین(ع) تنها متعلق به خلوت های شخصی ما نیست؛ پیشوای قیام، اصلاح، بیداری و احیای جامعه است. خود آن حضرت در تبیین هدف قیام فرمودند: «إِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الإِصْلَاحِ فِی أُمَّةِ جَدِّی». این جمله، کلید فهم اجتماعی زیارت حسینی است. وقتی محور زیارت، شخصیتی است که دغدغه اش نجات جامعه از انحراف، ظلم، تحریف و بی تفاوتی بوده، طبیعی است که ارتباط با او هم نمی تواند فقط در سطح یک حس شخصی باقی بماند. زیارت واقعی، یعنی نزدیک شدن به راه و روح امام. و راه امام حسین(ع)، راه تربیت انسانِ منزوی و بی تفاوت نیست؛ راه پرورش انسان مسئول، بصیر و اهل اقدام است.
یکی از اولین رازهای قدرت اجتماعی زیارت امام حسین(ع)، ساختن «هویت مشترک» است. در زیارت، آدم ها با همه تفاوت های زبانی، قومی، اقتصادی و جغرافیایی، بر محور یک نام جمع می شوند: «یا حسین». این جمع شدن حول یک حقیقت قدسی، خیلی مهم است. جامعه فقط با هم جواری فیزیکی ساخته نمی شود؛ جامعه زمانی جان می گیرد که آدم ها احساس کنند به یک معنای مشترک، یک درد مشترک و یک مقصد مشترک تعلق دارند. زیارت حسینی دقیقاً چنین کاری می کند. میلیونها نفر در کنار هم قرار می گیرند، نه برای منفعت اقتصادی، نه برای رقابت سیاسی و نه برای نمایش قدرت فردی؛ بلکه برای اظهار محبت، وفاداری و تجدید عهد با امامی که رمز عدالت، آزادگی و کرامت است. همین اشتراک معنوی، پایه سرمایه اجتماعی می شود.
سرمایه اجتماعی، فقط اصطلاحی جامعه شناسانه نیست؛ در زندگی واقعی، یعنی اعتماد، همکاری، احساس تعلق، همدلی و آمادگی برای فداکاری در کنار یکدیگر. خیلی از بحران های امروز جوامع، از کمبود همین سرمایه اجتماعی ناشی می شود. مردم به هم بی اعتماد می شوند، هر کس فقط نجات فردی خویش را دنبال می کند، مسئولیت جمعی کم رنگ می شود و روح تعاون جای خویش را به رقابتی فرساینده می دهد. اما در زیارت امام حسین(ع)، بخصوص در راهپیمایی اربعین، صحنه ای خلاف این منطق شکل می گیرد. مردمی که شاید هیچ شناخت قبلی از یکدیگر ندارند، به هم خدمت می کنند، جای استراحت می دهند، غذا تعارف می کنند، به زوار خسته رسیدگی می کنند، از کودکان یکدیگر مراقبت می کنند و بدون چشمداشت، گره از کار هم باز می کنند. این فقط یک احساس خوب موقت نیست؛ این تمرین عملی جامعه سازی است.
موکب ها را اگر فقط ایستگاههای پذیرایی ببینیم، باز هم سطح ماجرا را پایین آورده ایم. موکب در حقیقت یک واحد کوچک از تمدن مردمیِ مکتب حسینی است. در موکب، ثروتمند و فقیر کنار هم کار می کنند. کسی ظرف می شوید، کسی به زوار خسته خدمت می کند، کسی آب توزیع می نماید، کسی از میهمان مراقبت می کند و کسی بی نام ونشان هزینه می دهد. اینجا جای نمایش طبقاتی نیست. آدم ها یاد می گیرند که ارزش، به دیده شدن و برتر بودن نیست؛ به خدمت کردن است. این منطق، اگر از مسیر زیارت به متن زندگی اجتماعی منتقل شود، می تواند خیلی از بیماریهای فرهنگی ما را درمان کند؛ بیماری هایی مانند خودنمایی، فردمحوری، مصرف زدگی و بی اعتنایی به رنج دیگران.
یکی دیگر از ابعاد جامعه ساز زیارت، «تمرین خروج از خود» است. بخش مهمی از مشکلات اجتماعی، از همین خودمحوری شروع می شود. وقتی انسان فقط آسایش، خواسته، منفعت و راحتی خویش را اصل ببیند، طبیعی است که در خانواده، محیط کار، محله و جامعه هم نتواند نقشی سازنده داشته باشد. اما زیارت امام حسین(ع)، بخصوص وقتی با سختی راه، خستگی، ازدحام، گرما، کم خوابی و محدودیت همراه می شود، انسان را از دایره راحت طلبی بیرون می آورد. زائر یاد می گیرد که همیشه قرار نیست همه چیز مطابق میل او باشد. گاهی باید صبر کند، گاهی باید نوبت را رعایت کند، گاهی باید از حق کوچک خود بگذرد و گاهی باید به دیگری میدان بدهد. این ها ظاهراً امور کوچکی اند، اما از همین خُرده تمرین ها، انسان اجتماعی ایجاد می شود.
زیارت حسینی همین طور به انسان «حافظه تاریخی» می دهد. جامعه ای که تاریخ مقاومت و حقیقت خواهی خویش را فراموش کند، خیلی زود گرفتار سردرگمی و انفعال می شود. یکی از کارکردهای مهم زیارت، زنده نگه داشتن روایت حق در مقابل روایت تحریف شده باطل است. زائر با رفتن به حرم سیدالشهدا(ع)، فقط به یک مکان مقدس نمی رود؛ او با یک حادثه تعیین کننده در تاریخ اسلام پیوند می خورد؛ حادثه ای که به او یادآوری می کند دینِ بدون عدالت، عبادتِ بدون بصیرت و جامعهِ بدون امر به معروف و نهی از منکر، به انحراف کشیده می شود. این یادآوری تاریخی، جامعه را بیدار نگه می دارد. مردمی که هر سال با عاشورا و اربعین، حافظه مقاومت خویش را مرور می کنند، کمتر تن به ذلت و بی حسی می دهند.
از سوی دیگر، زیارت امام حسین(ع) میدان «برابری انسانی» هم هست. در فضای زیارت، خیلی از مرزهای اعتباری رنگ می بازند. عنوان ها، موقعیت ها، مدرک ها، شهرت ها و تفاوت های ظاهری، در مقابل نسبت مشترک با سیدالشهدا(ع) کوچک می شود. این تجربه برای جامعه خیلی پرارزش است. یکی از آفت های زندگی اجتماعی، تکبر پنهان و فاصله سازی میان آدم هاست. اما وقتی انسان ببیند که در راه حسین(ع)، همه محتاج لطف خدایند و همه در یک مسیر مشترک و فروتنانه قدم برمی دارند، فهم جدیدی از برادری و برابری پیدا می کند. این فهم، اگر به درستی در جان انسان بنشیند، پس از زیارت هم می تواند در رفتار او با همسر، فرزند، همکار، همسایه و مردم عادی اثر بگذارد.
قدرت اجتماعی زیارت، فقط در جمعیت میلیونی آن نیست؛ در «جهت» این جمعیت است. بسیاری از تجمع ها در جهان بزرگ اند، اما لزوماً جامعه ساز نیستند. آن چه یک اجتماع را اثرگذار می کند، روح حاکم بر آن است. در زیارت امام حسین(ع)، روحی از محبت، ایثار، اخوت، تواضع و هدف داری جریان دارد. آدم ها آمده اند تا بگویند هنوز حقیقت، مظلومیت، عدالت خواهی و وفاداری به ارزش ها برایشان مهم می باشد. این اعلام جمعی، پیام بزرگی دارد: جامعه دینی هنوز زنده است؛ هنوز می تواند حول ارزش های متعالی سازمان پیدا کند؛ و هنوز هم می شود بدون اجبار رسمی، بدون قراردادهای خشک و بدون منافع مادی، دل ها را در یک مسیر هماهنگ کرد. این ظرفیت، برای هر جامعه ای سرمایه ای عظیم است.
باید به این نکته هم توجه کرد که زیارت، فقط «اجتماع» تولید نمی کند؛ بلکه «شبکه اخلاقی» می سازد. اجتماع، ممکنست زودگذر باشد؛ اما شبکه اخلاقی یعنی پیوندی که رفتارها را شکل می دهد. کسی که در راه زیارت، بارها خدمت بی منت دیده، گذشت را تجربه کرده، احترام به دیگران را لمس کرده و کرامت انسانی را در عمل مشاهده کرده است، اگر این تجربه را آگاهانه دریافت کند، آنرا با خود به خانه و شهرش می برد. اینجاست که زیارت از سفر به سبک زندگی تبدیل می شود. زائر حقیقی کسی نیست که فقط عکس، خاطره و سوغات بیاورد؛ کسی است که منش حسینی و تجربه همدلی را به محیط زندگی اش منتقل کند.
مثلاً اگر کسی در راه کربلا دیده که مردم چه طور به غریبه ها خدمت می کنند، پس از برگشت نمی تواند نسبت به نیازمند محله اش کاملا بی تفاوت بماند. اگر در آن فضا، صبر بر سختی و رعایت حال دیگران را تمرین کرده، در رانندگی، در صف نانوایی، در اداره، در خانه و در فضای مجازی هم باید نشانه ای از آن دیده شود. اگر در موکب ها یاد گرفته که خدمت، افتخار است نه تحقیر، این فهم باید در برخورد او با والدین، مهمان، همکار و مردم ضعیف تر بازتاب پیدا کند. جامعه سازی دقیقاً از همین جا آغاز می شود؛ از تبدیل تجربه قدسی زیارت به رفتار روزمره.
زیارت امام حسین(ع) همین طور ظرفیت بالایی برای رویارویی با «روزمرگیِ بی معنا» دارد. یکی از بحران های انسان معاصر، تهی شدن زندگی از افق بلند است. خیلی از آدم ها در چرخه کار، مصرف، رقابت و خستگی گرفتار شده اند و نمی دانند برای چه زندگی می کنند. زیارت، انسان را از این حبس روزمره بیرون می آورد و باردیگر او را به یک افق متعالی وصل می کند. اما این اتصال، اگر فقط در حد یک حال خوب شخصی بماند، هنوز کامل نشده است. وقتی انسان فهمید که میتوان برای حقیقت زندگی کرد، برای ارزش ها سختی کشید و برای عشق الهی از راحتی گذشت، آن گاه آماده می شود که در جامعه هم عنصری فعال تر باشد. جامعه را آدم های دارای افق می سازند، نه آدم های محصور در منفعت کوتاه مدت.
در این میان، اربعین نمونه برجسته ای از بُعد اجتماعی زیارت است. اربعین نشان داده است که چه طور یک عشق دینی می تواند در مقیاسی تمدنی، نظمی مردمی و خودجوش پدید آورد. میلیونها نفر حرکت می کنند، میزبانی می شوند، به هم خدمت می کنند و با وجود همه دشواری ها، نوعی هماهنگی اعجاب آور شکل می گیرد. این تجربه، برای جهان امروز که غالباً دین را امری فقط شخصی و منزوی معرفی می کند، پیام روشنی دارد: ایمان می تواند نیرویی سامان بخش برای حیات اجتماعی باشد؛ البته منوط به آن که در راه صحیح خود فهمیده شود؛ یعنی ایمانی که انسان را از خودخواهی دور کند، نه این که او را متعصب، پرخاشگر یا بی تحمل بار بیاورد.
نکته مهم این است که جامعه ساز بودن زیارت، خودبه خود و بدون خودمراقبتی، تأمل و تصمیم برای تغییر اتفاق نمی افتد. ممکنست کسی هم به زیارت برود و اشک هم بریزد، اما در برگشت، همان آدم قبلی بماند؛ با همان تندی، همان بی مسئولیتی، همان خودخواهی و همان بی اعتنایی به حق مردم. پس صرف حضور جسمی در زیارت کافی نیست. آن چه زیارت را جامعه ساز می کند، «زیارت آگاهانه» است؛ زیارتی که در آن، انسان از خود بپرسد: من با حسین(ع) چه نسبتی دارم؟ آیا فقط برای آرامش خود آمده ام یا می خواهم در مکتب او تربیت شوم؟ آیا حاضرم پس از این سفر، سهمی در اصلاح رفتارم، خانواده ام و محیط اجتماعی ام بپذیرم؟
اگر پاسخ این پرسش ها جدی گرفته شود، زیارت می تواند به یک نقطه عطف تربیتی تبدیل گردد. مادری که با روحیه حسینی از زیارت برمی گردد، در تربیت فرزند، صبورتر، باکرامت تر و مسئولانه تر عمل می کند. پدری که در این مکتب درس گرفته، نسبت به نان حلال، انصاف و حق خانواده حساس تر می شود. جوانی که در این راه، معنای خدمت و همدلی را لمس کرده، در جمع دوستان و در فضای مجازی، کمتر به تحقیر، خودنمایی و بی رحمی رو می آورد. کسبه ای که با دل حسینی برگردد، در معامله صادق تر می شود. کارمندی که حقیقت این زیارت را فهمیده باشد، پشت میز اداره با مردم مهربان تر و عادلانه تر رفتار می کند. این یعنی زیارت، اگر درست درک شود، ذره ذره جامعه را تغییر می دهد.
در نهایت، راز قدرت اجتماعی زیارت امام حسین(ع) در این است که دل ها را فقط نرم نمی کند؛ دل ها را به هم نزدیک می کند. فقط اشک نمی گیرد؛ اراده می سازد. فقط ثواب فردی نمی دهد؛ روح جمعی را احیا می کند. فقط انسان را از گناه خسته نمی کند؛ او را نسبت به درد جامعه بیدار می سازد. زیارت امام حسین(ع)، اگر با معرفت، ادب، ولایت مداری و مسئولیت همراه شود، مدرسه ای برای ساختن انسان هایی است که می توانند خانواده ای بهتر، محله ای مهربان تر، جامعه ای منسجم تر و امتی بیدارتر پدید آورند.
پس چرا زیارت امام حسین(ع) فقط یک سفر فردی نیست؟ چون حسین(ع) فقط امام اشک نیست؛ امام بیداری، حرکت و اصلاح است. چون راه او فقط دل تنها را آرام نمی کند؛ دل های پراکنده را به یک حقیقت مشترک پیوند می دهد. و چون هر جا میلیونها نفر، نه بر محور منفعت، بلکه بر محور محبت به حقیقت گرد هم بیایند، آنجا فقط یک مراسم شکل نگرفته است؛ بلکه ظرفیتی بزرگ برای جامعه سازی پدید آمده است. زیارت امام حسین(ع)، اگر با فهم، ادب و مسئولیت همراه شود، از جاده به زندگی می رسد و از حرم، تا ساختن جامعه امتداد پیدا می کند.
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب