بزرگترین واقف تاریخ معاصر
به گزارش نور معرفت، در تاریخ معاصر ایران، نام حاج حسین آقا ملک بعنوان بزرگ ترین واقف تاریخ معاصر و نمادی تفکیک ناپذیر از پیوند میان ثروت، فرهنگ و معنویت ثبت شده است.
به گزارش نور معرفت به نقل از مهر، در تاریخ معاصر ایران، نام حاج حسین آقا ملک بعنوان بزرگ ترین واقف تاریخ معاصر و نمادی تفکیک ناپذیر از پیوند میان ثروت، فرهنگ و معنویت ثبت شده است. برای درک ابعاد شگرف شخصیت و اقدامات او، نخست باید به تبارشناسی و بستر خانوادگی وی نگریست.
او در شب یازدهم ربیع الاول سال ۱۲۸۸ هجری قمری، مصادف با دهم خردادماه سال ۱۲۵۰ خورشیدی، در خانه پدری خود واقع در بازار بین الحرمین تهران چشم به جهان گشود. خانواده او اصالتاً تبریزی و از میان اهل علم و مجتهدزادگان بودند. در عین حال، پدربزرگ او، آقا مهدی، برعکس اسلاف خویش جامه روحانیت بر تن نکرد، بلکه در دوران جنگ های ایران و روس به ارتش دولتی پیوست و تا رتبه سرهنگی پیش رفت.
پس از پایان جنگ، او به عرصه تجارت روی آورد و هوش اقتصادی بالایی از خود نشان داد. آقا مهدی از دوستان صمیمی میرزا تقی خان فراهانی (امیرکبیر آینده) بود، یعنی همان زمان که امیرکبیر پیشکار ناصرالدین میرزا ولیعهد قاجار در آذربایجان بود. بعد از درگذشت محمدشاه قاجار، ولیعهد برای عزیمت به تهران و جلوس بر تخت شاهی با مضیقه مالی جدی روبرو بود؛ در این مقطع حساس، آقا مهدی با اعطای وامی معادل یکصد هزار تومان به امیرکبیر، زمینه حرکت ولیعهد به پایتخت و تثبیت سلطنت او را فراهم ساخت.
شاه قاجار بعد از استقرار در تهران، به پاس این خدمت بزرگ، لقب رسمی «ملک التجار» را به آقا مهدی اعطا کرد. این لقب و مأموریت اقتصادی بعد از درگذشت وی به فرزندش حاج محمدکاظم رسید. حاج محمدکاظم ملک التجار، پدر حاج حسین آقا، نه تنها بازرگانی تیزهوش و زمین داری بزرگ بود، بلکه در وادی سیاست هم نفوذ شایان توجهی داشت و بوسیله خرید و فروش املاک، هدایت شبکه های تجاری میان ایران و روسیه و سرمایه گذاری های گسترده، ثروتی بی کران و افسانه ای برای فرزندانش به ارث گذاشت؛ ثروتی که بعدها در دست فرزند ارشدش، حسین آقا، به بزرگ ترین منبع خیریه کشور تبدیل شد.
مادر حسین آقا هم حاجیه خانم عزیز، دختر علی عباس بیک (پیش خدمت باشی ناصرالدین شاه) بود که محیطی سرشار از انضباط و اتصالات درباری و اجتماعی را برای پرورش فرزندان فراهم آورده بود.
دوران جوانی، تحصیلات و نقطه عطف گرایش به فرهنگ و کتابخوانی
حسین آقا ملک در چنین بستر پرتجمل اما منضبطی رشد یافت. او علاوه بر فراگیری علوم قدیمه و تلمذ در محضر استادان نامدار زمانه، به علت جایگاه خانوادگی و تغییرات عصر ناصری، به آموزش های مدرن هم دست پیداکرد و زبان فرانسه را در مدرسه معروف آلیانس فرانسوی تهران آموخت. پدرش، حاج محمدکاظم، که مردی سخت گیر و کاسب کار بود، تمایل داشت پسر ارشدش جا پای او بگذارد و مستقیماً وارد دنیای تجارت و مدیریت املاک پهناور خاندان در خراسان شود.
از این رو، حسین آقا در جوانی راهی خراسان شد تا به اداره املاک و اراضی کشاورزی پدر بپردازد. اما سفر به خراسان و اقامت در آن دیار، مسیر زندگی او را فراتر از یک زمین دار ساده تغییر داد. نقطه عطف زندگی فرهنگی وی در جریان همین سفرهای مدیریتی رخ داد؛ زمانیکه در ۲۸ سالگی در شهر نیشابور، نسخه ای خطی و بسیار نفیس از دیوان «ابن یمین فریومدی»، شاعر برجسته سده ششم هجری را دید و خریداری کرد.
تماشای این اثر منحصربه فرد و درک ارزش صیانت از میراث مکتوب پیشینیان، جرقه ای عمیق در ذهن او روشن ساخت. او دریافت که ثروت مادی زوال پذیر است، اما محافظت از هویت تاریخی و مکتوب یک ملت، ماندگاری ابدی دارد. بعد از آن، او به راهنمائی تعدادی از دوستان دانشمند پدرش با قسمتی از ذخایر تاریخی و نفیسی که در مشهد و تحت نظر حرم رضوی نگهداری می شد، آشنا شد. این تجربیات پی درپی ایده بنیادین او را شکل داد: ایجاد کتابخانه ای بزرگ و جامع از نسخه های خطی و کتب نفیس به منظور نجات این آثار از نابودی یا خروج از کشور.
او از حدود سال ۱۲۸۷ خورشیدی، هسته اولیه کتابخانه خودرا در مشهد پایه گذاری کرد. بعد از درگذشت پدر در سال ۱۲۹۷ خورشیدی و انتقال مسئولیت کامل ثروت خانوادگی به او، حسین آقا کتابخانه گردآوری شده را به خانه پدری اش در بازار بین الحرمین تهران منتقل کرد و درهای آنرا به روی اهل فضل، محققان و شیفتگان علم گشود تا گامی بلند در راه اعتلای فرهنگی جامعه برداشته باشد.
هوشمندی راهبردی در مقابل قدرت؛ تقابل ذکاوت ملک با زیاده خواهی رضاشاه
یکی از فصول درخشان و کمتر شنیده شده در حیات حاج حسین آقا ملک، که تبیین کننده تیزهوشی و بینش عمیق سیاسی اوست، نحوه تعامل و تقابل هوشمندانه وی با قدرت حاکمه، خصوصاً شخص رضاشاه پهلوی است. با روی کار آمدن رضاشاه و تمرکز قدرت، سیاست پهلوی اول بر کنترل املاک بزرگ و تضعیف مالکان عمده متمرکز شد
شاه تمایل زیادی به تصاحب اراضی مرغوب کشور، خصوصاً در مناطق راهبردی نظیر مازندران و خراسان داشت. حاج حسین آقا ملک که مالک اراضی وسیعی در خراسان، فریمان و مشهد بود، به خوبی خطر مصادره یا اعمال فشار حکومت برای تملک این دارایی ها را حس می کرد.
در این فضا، او دست به اقدامی راهبردی و بی نظیر زد که به تعبیر مورخان، «تیزهوشی برابر رضاشاه» بود. ملک بجای ورود به تقابل مستقیم سیاسی که فرجامی جز شکست نداشت، یا تسلیم شدن در مقابل زیاده خواهی های دربار، تصمیم گرفت اموال و دارایی های عظیم خودرا تحت لوای یک نهاد مقدس و غیرقابل تعرض قانونی و مذهبی قرار دهد.
او با وقف کردن بخش عمده ای از املاک، مستغلات، کتابخانه و موزه خود به آستان قدس رضوی، عملا دست شاه و دستگاه حاکمه را از تصاحب این ثروت بزرگ کوتاه کرد. برمبنای قوانین مدنی و شرعی ایران، اموال موقوفه، خصوصاً موقوفات متعلق به آستان مطهر امام رضا (ع)، از هرگونه خرید، فروش، مصادره و نقل و انتقال دولتی مصون بودند.
این اقدام هوشمندانه نه تنها ثروت خاندان ملک را از گزند بادهای موافق و مخالف سیاست مصون داشت، بلکه تضمین نمود که این دارایی ها تا ابد در راه خدمات عام المنفعه، آموزش، بهداشت و فرهنگ این مرز و بوم به کار گرفته شوند.
این درایت بی نظیر نشان داد که او علاوه بر ذوق فرهنگی، به ابزارها و قواعد حکمرانی و حقوقی عصر خود اشراف کامل داشت و توانست تهدید بزرگ حکومت را به فرصتی تاریخی برای جاودانگی نام خود و خدمت به جامعه تبدیل کند.
کتابخانه و موزه ملی ملک؛ نگین درخشان میراث فرهنگی ایران
بدون شک، پرآوازه ترین میراث حاج حسین آقا ملک، «موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک» است که امروزه بعنوان یکی از غنی ترین گنجینه های فرهنگی جهان اسلام و ایران شناخته می شود. این نهاد که در ابتدا در خانه تاریخی ملک در بازار تهران مستقر بود، به علت کثرت آثار و استقبال گسترده محققان، نیازمند فضایی وسیع تر و مدرن تر شد. ملک خود در زمان حیات، قطعه زمین بزرگی را در محوطه تاریخی مشق تهران (باغ ملی) از شهرداری خریداری کرد تا ساختمانی شایسته برای کتابخانه و موزه بنا شود، هرچند که ساخت این بنای عظیم سال ها بعد از درگذشت او و در دهه ۱۳۷۰ خورشیدی توسط آستان قدس رضوی محقق شد. گنجینه مکتوب این کتابخانه شامل بالاتر از ۱۹ هزار نسخه خطی نادر از کتاب های علمی، ادبی، مذهبی و تاریخی است که خیلی از آنها در دنیا منحصربه فرد هستند.
فرآیند دقیق نگهداری از این آثار به شکلی است که اخیراً پروسه رف خوانی بالاتر از ۱۲۵ هزار نسخه کتاب شامل چاپی، چاپ سربی و چاپ سنگی در این مجموعه انجام شده است تا صیانت از آنها تضمین گردد. بخش موزه ای این نهاد هم ویترینی خیره کننده از هنر و تاریخ ایران است؛ گنجینه ای شامل سکه های باستانی از دوران هخامنشی تا عصر حاضر، فرش های دستبافت نفیس، لوسترها، مبلمان قدیمی، آثار نگارگری و مینیاتور از استادان بزرگ، مجموعه ای بی نظیر از قلمدان ها و لاکی های هنری، و آثار تذهیب و خوشنویسی که نمایانگر هویت اصیل ایرانی است. برمبنای متن دقیق وقف نامه ملک، این آثار بهیچ وجه نباید از کتابخانه و موزه بیرون بروند یا به فروش برسند، و فراتر از آن، ورود و استفاده از این گنجینه برای تمامی عموم مردم، شامل ایرانی و خارجی، کاملا رایگان و آزاد است. ملک با این شرط هوشمندانه، فرهنگ را از انحصار طبقه مرفه خارج کرد و آنرا به مالکیتی عمومی و مشاع برای تمام بشریت تبدیل ساخت.
اما سفر به خراسان و اقامت در آن دیار، مسیر زندگی او را فراتر از یک زمین دار ساده تغییر داد. پس از آن، او به راهنمایی برخی از دوستان دانشمند پدرش با قسمتی از ذخایر تاریخی و نفیسی که در مشهد و تحت نظر حرم رضوی نگهداری می شد، آشنا شد. این نهاد که در ابتدا در خانه تاریخی ملک در بازار تهران مستقر بود، به سبب کثرت آثار و استقبال گسترده محققان، نیازمند فضایی وسیع تر و مدرن تر شد.
منبع: nooremarefat.ir
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب