نهضت امام خمینی(ره) پیوند مرجعیت دینی و کنش سیاسی
نور معرفت: حضرت امام در شروع نهضت، از فضلای برجسته حوزه علمیه قم و مدرس درس خارج فقه بودند که با تأکید بر تربیت روحانیون متعهد و اصلاح ساختار حوزه ها، راهبردی برای ایجاد تحول جدی در ایران و مواجهه با تحولات سیاسی جهان اسلام اتخاذ کردند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سالروز رحلت حضرت امام خمینی (ره)، یادآور روزی است که مسیر تاریخ ایران و جهان اسلام با تاکید بر مبانی اصیل دینی و قدرت بسیج اجتماعی، تغییر نمود. امام خمینی (ره) با استفاده از فضل و جایگاه علمی خود در عرصه های علمیه و با این وجود با درک عمیق از تحولات سیاسی جهان، توانستند از دلِ سالیان تاریک استبداد، یک نظام سیاسی مشروع و مبتنی بر ارزش های الهی پدید آورند.
بنابر روایت حوزه، در این مناسبت، با هدف بررسی جایگاه تاریخی، خاصیت های فقهی و نقش راهبردی ایشان در ایجاد نهضت انقلاب اسلامی، مصاحبه ای حجت الاسلام محمد شجاعیان مدیر گروه علوم سیاسی پژوهشگاه و عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ترتیب داده ایم این گفتگو پیشکشِ مخاطبانِ گرانقدر می شود؛ به امید آنکه تاملاتی باشد در مسیرِ بازشناسیِ این میراثِ ماندگار.
سرفصل سوالات این مصاحبه:
* در اندیشه ی امام، هدف حکومت دینی چیست؟
* خاصیت برجسته ی سیاسی امام را چه می دانید
* امام چه طور توانست هم مرجع دینی باشد و هم رهبر سیاسی؟
* امام چه طور از ابزارهای فقهی برای بسیج اجتماعی استفاده کرد؟
* مهم ترین موفقیت سیاسی-فقهی امام را چه می دانید؟
بسم الله الرحمن الرحیم، با سلام و عرض تبریک عید سعید غدیر خم و بزرگداشت یاد امام خمینی (ره) معمار کبیر انقلاب اسلامی و یاد امام شهید و شهدای والامقام؛
ویژگی های فقهی و سیاسی امام خمینی (ره) و مبانی نهضت ایشان
حضرت امام در زمان شروع نهضت خود در سال ۱۳۴۲، شخصیتی برجسته و شناخته شده در حوزه های فقهی و سیاسی حوزه علمیه بودند. ایشان از آغاز دوران حکومت رضاشاه، دارای تجربیات و فعالیتهای سیاسی بودند. ورود ایشان به قم و آشنایی با چهره های انقلابی و متعهدی چون مرحوم شهید مدرس، تأثیر عمیقی بر ایجاد شخصیت سیاسی امام خمینی (ره) گذاشت.
تبیین نظریه ولایت فقیه و تعاملات سیاسی
در سال ۱۳۲۲، حضرت امام با انتشار کتاب «کشف الاسرار» و انتقاد از حکومت پهلوی، نظریه ولایت فقیه (حکومت اسلامی) را مطرح نمودند. این اثر، از کتاب های تاثیر گذار در تاریخ معاصر ایران بحساب می آید. همچنین، ایشان ارتباط نزدیکی با آیت الله کاشانی داشتند و وقایع نهضت ملی شدن نفت را از نزدیک تجربه و رصد کردند که این امر سبب کسب تجربیات پرارزش برای ایشان گردید.
راهبرد تحول در عرصه های علمیه
به نظر می رسد حضرت امام معتقد بودند که برای ایجاد انقلاب و تحول جدی در ایران، نیازمند ایجاد تغییر و تحول در عرصه های علمیه و تربیت روحانیون متعهد هستیم. به این دلیل، ایشان در بازه زمانی سالیان ۱۳۲۰ تا ۱۳۴۰، تمرکز ویژه ای بر اصلاح ساختار حوزه های علمیه و تربیت شاگردان و طلاب داشتند که از اقدامات مهم و راهبردی آن دوران بشمار می رود.
آغاز مبارزات سازمان یافته و تبعید امام
پس از سال ۱۳۴۰ و با رحلت آیت الله العظمی بروجردی، باب جدیدی از مبارزات روحانیون با تمرکز بر حضرت امام خمینی (ره) مقابل نظام سیاسی حاکم گشوده شد. این جریان مبارزاتی با طرح لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی (لایحه کاپیتولاسیون) توسط دولت وقت پهلوی و کوشش برای حذف قسم نمایندگان به قرآن شروع گردید و تا زمان تبعید حضرت امام بشکل مستمر و با تمرکز بر ایشان ادامه یافت.
حضرت امام در زمانی که نهضت خویش را شروع کردند، از نظر علمی از فضلای برجسته حوزه علمیه قم محسوب می شدند. ایشان از حدود ۳۳ یا ۳۴ سالگی به عنوان یکی از علمای برجسته شناخته می شدند و از سال ۱۳۲۳، بنا بر تقاضای بعضی از فضلای جوان، تدریس درس خارج فقه و اصول خویش را شروع کردند. این نوبت تدریس مستمر تا سال ۱۳۵۷ ادامه داشت و نقش بسزایی در تربیت نسل جدیدی از طلاب و علمای مبارز ایفا نمود.
تجربه سیاسی و آشنایی با تحولات جهانی
حضرت امام در شروع نهضت، علاوه بر جایگاه فقهی و مرجعیت، شخصیتی سیاسی با تجربه و آگاه به مسایل جامعه ایران و جهان اسلام بودند. ایشان با علمای مبارزی که در جنگ جهانی اول در عراق مقابل استعمار فعالیت می کردند، در قم دیدار و گفتگو داشتند و از تجربیات آنها آگاهی کامل داشتند. این تعاملات، عمق دیدگاه سیاسی و اجتماعی ایشان را نشان می داد.
بنابراین، حضرت امام خمینی (ره) در سال ۱۳۴۲، زمانی که نهضت خویش را شروع کردند، دارای شخصیتی جامع و متشکل از ابعاد فقهی، علمی و سیاسی بودند. این شخصیت تأثیرگذار، بعدها در طول مبارزات، محوریت خویش را در صحنه های سیاسی ایران و جهان اسلام تثبیت کرد و جایگاه رفیع و بی بدیلی در تاریخ معاصر و مبارزات مردم ایران کسب نمود.
وحدت دین و سیاست؛ از مبانی فکری تا تحقق عملی در رهبری امام
برای درک چگونگی پیوند مرجعیت دینی و رهبری سیاسی در اندیشه امام، باید به این اصل بنیادین توجه داشت که از نظر ایشان، سیاست بر دین مبتنی است و این دو هیچ گاه از یکدیگر جدا نیستند. حکومت در نگاه ایشان، نه یک هدف، بلکه ابزاری برای توسعه توحید و تحقق ارزش های الهی در ساختار جامعه است. وقتی مرجع دینی احکام و آموزه های اسلام را برای مردم تبیین می کند، تحقق این آموزه ها مستلزم وجود حکومتی است که در امتداد همان ارزش ها حرکت نماید.
بنابراین، در اندیشه سیاسی امام، مفهوم «جدایی دین از سیاست» نه فقط وجود نداشت، بلکه ایشان این تفکیک را یکی از بزرگترین انحرافات جهان اسلام می دانستند؛ انحرافی که با توطئه استعمارگران در دوران معاصر شکل گرفت و متاسفانه در ذهن بعضی از دینداران نیز جای گرفت. ایشان این رویکرد را یکی از جدی ترین لطمه های وارد شده به جوامع اسلامی و حوزه های علمیه قلمداد می کردند. از همین رو، حضرت امام هم با تاکید بر دانش فقهی خود در مقابل این تفکر انحرافی ایستادگی کردند و هم با مشارکت پررنگ در حوزه های سیاسی، همراهی ناگسستنی دین و سیاست را به نمایش گذاشتند.
چرا روشنفکران همیشه به دین متوسل شده اند؟
بسیج اجتماعی توده مردم، از ارکان بنیادین هر انقلاب سیاسی-اجتماعی به شمار می رود؛ چون که انقلاب، در حقیقت نوعی تحول عمومی و فراگیر با اهداف مشخص است که مستلزم ورود بخش گسترده ای از جامعه به فرایند تغییر، همراهی با رهبری و مطالبه ی یک نظام سیاسی جدید است.
در تاریخ معاصر ایران، نهاد دین و طبقه روحانیت، همیشه از قابلیت ویژه ای در ایجاد بسیج سیاسی-اجتماعی برخوردار بوده اند. این قدرتِ بسیج گری، از دوران فتوای تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی شروع شد و به یکی از خاصیت های متمایز این طبقه تبدیل گردید؛ خاصیت ای که بر خلاف روشنفکران (به عنوان طبقه نوظهور آن دوران)، از آن بی بهره بودند. به همین سبب، در خیلی از جنبش های سیاسی ایران، روشنفکران برای دستیافتن به توان بسیج توده ها، به نهاد دین متوسل شدند؛ چنان که در جریان انقلاب مشروطه، نقش محوری ایجاد بسیج اجتماعی بر عهده علما و روحانیون بود. هرچند در آن دوره اختلافاتی پدید آمد که به شکست مشروطه انجامید، اما کارکرد بسیج گریِ دین به عنوان یک خاصیت ساختاری در جامعه ایران حفظ شد.
این فرایند در نهضت حضرت امام (ره) به اوج خود رسید. از سال ۱۳۴۱ به بعد، وظیفه بسیج سیاسی-اجتماعی با رهبری و محوریت ایشان و توسط روحانیت انجام گرفت. در این بین، زیربنای اصلی این حرکت، دینداری، عدالت خواهی و گرایش ذاتی مردم ایران به ارزش های اسلامی بود. وقتی جامعه ای با چنین هویت دینی و اشتیاق به حاکمیت ارزش های الهی وجود دارد، رهبران دینی با تاکید بر جایگاه معنوی خود، می توانند بسیج اجتماعی موثری ایجاد کنند. بالاخره، پیوند میان مبانی نظری استوار، رهبری صحیح و استفاده از تمایلات دینی جامعه، منجر به ایجاد انقلاب اسلامی شد.
جایگاه راهبردی جمهوری اسلامی؛ از تشکیل نظام مشروع تا تحقق تمدن نوین
مهم ترین موفقیت حضرت امام (ره) در دوران معاصر، ایجاد یک حکومت اسلامی مشروع بر پایه مبانی اصیل دینی در سپهر جهانی بود. با عنایت به جایگاه بی بدیل نهضت ایشان در جهان اسلام، می توان دوران معاصر را به دو بازه زمانی «پیش و بعد از نهضت» تقسیم کرد؛ چون که انقلاب اسلامی و مولود اصلی آن، یعنی نظام جمهوری اسلامی، پارادایمی نوین در تاریخ سیاسی معاصر رقم زد.
پس از گذشت پنج دهه از تشکیل این نظام، اهمیت و جایگاه اثرگذار این حکومت در سطح منطقه و جهان بیشتر از پیش آشکار شده است. جمهوری اسلامی توانسته است به جایگاه یک قدرت راهبردی برسد و در تقابل با قدرت های جهانی، همچون ایالات متحده آمریکا، ایستادگی کند. بااینکه ماهیت تقابل های سیاسی در طی زمان تغییر کرده است، اما در سطحی بنیادین، این درگیری همیشه بر محور تقابل میان «حق و باطل» استوار بوده است.
در واقع، موفقیت اصلی حضرت امام، فراتر از یک تغییر سیاسی، ایجاد یک انقلاب سیاسی-اجتماعی عظیم و در پی آن، تأسیس حکومتی دینی و مشروع بود. وجود چنین حکومتی برای تحقق اهدافی چون بسط ارزش های الهی در جامعه، بیداری جهان اسلام، زمینه سازی برای ظهور حضرت ولی عصر (عج) و نیز ایجاد تمدن اسلامی نوین، از ضروریات است. این مقدس ترین مأموریت ها، از راه رهبری هوشمندانه، بسیج سیاسی-اجتماعی توده ها و همراهی بی دریغ ملت ایران توسط حضرت امام محقق گشت.
امید است که با پیروی از منویات و دستورات رهبر انقلاب، حضرت آیت الله سید علی خامنه ای، در راه ایشان گام برداریم و بدانیم که مسیر پیموده شده توسط جمهوری اسلامی، از اولین روزهای پیروزی تا به امروز، همان مسیر اصیل انبیا و ائمه (علیهم السلام) است که تنها راه دستیافتن به تعالی و حقیقت می باشد.
والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته
منبع: نور معرفت
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب