کاهش ارزش پول زیر ذره بین فقه، بدهکار چقدر باید پس بدهد؟
نور معرفت: کتاب فقه پول با محوریت مسایل نوپدید اقتصادی، کاهش ارزش پول، ضمان ناشی از تورم، خمس تورم و خلق پول در نظام بانکی را از نظر فقه بررسی می کند.
یادداشت مهمان_مهدیس میرزایی، خبرنگار؛ پول برای بیشتر مردم قسمتی از زندگی روزمره است؛ ابزاری برای خرید، پس انداز، پرداخت بدهی و انجام معاملات. اما وقتی ارزش پول در گذر زمان تغییر می کند، پرسش هایی فراتر از اقتصاد روزمره شکل می گیرد: اگر ارزش پولی که قرض داده شده کاهش پیدا کند، مسئولیت جبران این کاهش بر عهده چه کسی است؟ تورم چه نسبتی با تعهدات مالی و احکام شرعی دارد؟ آیا کاهش ارزش پول می تواند در محاسبه خمس اثرگذار باشد؟ و اساساً پولی که امروز در قالب اسکناس و اعتبار بانکی در گردش است، از نظر فقهی چه ماهیتی دارد؟
کتاب «فقه پول» تلاش می کند این پرسش ها را در قالب فقه مسایل مستحدثه بررسی کند؛ حوزه ای که با پدیده های جدید زندگی انسان سروکار دارد و برای مباحثی که در شکل امروزی خود سابقه ای در متون فقهی نداشته اند، بدنبال موضوع شناسی و استخراج حکم است. در این اثر، پول نه فقط به عنوان یک ابزار اقتصادی، بلکه به عنوان موضوعی با دستاوردهای فقهی بررسی شده و تحول آن از پول فلزی تا اسکناس و نظام پولی جدید، زمینه ورود به بحث هایی در رابطه با کاهش ارزش پول، ضمان، خمس تورم و خلق پول را فراهم می آورد.
«فقه پول» به تألیف آیت ا... هادی نجفی و با تدوین و نگارش حجت الاسلام مصطفی ا... دادی دستجردی، در تلاش است قسمتی از مسایل فقهی در رابطه با یکی از ملموس ترین پدیده های اقتصادی زندگی معاصر را صورت بندی و بررسی کند؛ مسائلی که بااینکه موضوع آنها «پول» است، اما دامنه پرسش هایشان به مناسبات مالی، حقوق افراد، سیستم بانکی و حتی شیوه مواجهه فقه با تحولات اقتصادی روز گسترش پیدا می کند. این کتاب در ۲۴۷ صفحه به بررسی مسایل فقهی در رابطه با پول، کاهش ارزش آن، تورم، خمس تورم و خلق پول می پردازد.
این اثر، تقریر و تحریر درسهای خارج فقه آیت ا... هادی نجفی در موضوع مسایل مستحدثه و نوپدید، با محوریت پول، کاهش ارزش پول و خلق پول است که در سال ۱۴۰۳ در عرصه علمیه اصفهان، مدرسه صدر بازار ارایه شده است. متن این دروس توسط حجت الاسلام مصطفی اله دادی دستجردی تدوین شده و حجت الاسلام مهدی احمدی نیز ویرایش علمی آنرا بر عهده داشته است.
نویسنده در مقدمه، ابتدا مفهوم مسایل مستحدثه را توضیح می دهد. منظور از مسایل مستحدثه، مسایل جدید و مورد ابتلای مردم است که احکام آنها در گذشته بیان نشده، برای اینکه موضوع آنها در آن زمان وجود نداشته است. در کنار این مسائل، موضوعات فرضی نیز قرار دارند که هنوز تحقق نیافته اند، اما احتمال دارد در آینده پدید آیند. در کتاب برای توضیح این مفهوم، نمونه هایی مانند فقه کامپیوتر و اینترنت، شبیه سازی و استفاده از اسلحه های کشتار جمعی جدید مطرح گردیده است.
از نگاه کتاب، مسایل مستحدثه و نوپدید را می توان در دو دسته کلی بررسی کرد، دسته نخست مسائلی هستند که به فعل انسان مربوط می شوند و احکام تکلیفی پیدا می کنند و دسته دوم به احکام وضعی مربوط هستند. از همین منظر، نویسنده تلاش می کند موضوع پول را به عنوان یکی از پدیده های تحول یافته زندگی اقتصادی انسان، قبل از ورود به حکم فقهی آن، از نظر تاریخی و مفهومی بررسی کند.
از مبادله کالا به کالا تا پیدایش اسکناس
بخش نخست کتاب با عنوان «کاهش ارزش پول» شروع می شود. در فصل نخست با عنوان «مفاهیم و کلیات»، ابتدا مفاهیم در ارتباط با مسایل مستحدثه و سپس ماهیت پول و تاریخچه آن بررسی می شود.
نویسنده در بحث ماهیت پول، معادل عربی پول را «نقد» معرفی می کند و سپس به تاریخچه پیدایش پول می پردازد. در این بررسی، پول به طور عمده به دو نوع پول فلزی و پول کاغذی یا اسکناس تقسیم می شود.
در توضیح پول فلزی، به جوامع اولین و شیوه امرار معاش آنها بوسیله کشاورزی، دامداری و شکار اشاره می شود، دوره ای که مبادلات اقتصادی به طور عمده بر پایه کالا به کالا انجام می شد. با پیچیده تر شدن مبادلات، پول به عنوان وسیله ای برای دادوستد شکل گرفت و طلا و نقره و سکه های ساخته شده از این فلزات، که در متون اسلامی با عنوان درهم و دینار شناخته می شوند، جایگاه مهمی پیدا کردند.
در ادامه، کتاب به پول کاغذی و اسکناس می رسد. دشواری و خطر حمل مقادیر زیادی از طلا و نقره در معاملات، خصوصاً معاملات بزرگ، سبب شد تاجران بسمت استفاده از اوراقی بروند که نماینده مقدار مشخصی از طلا و نقره باشند. این روند کم کم زمینه تشکیل اسکناس و نظام پولی جدید را فراهم نمود.
پول، مثلی یا قیمی؟
یکی از مباحث قابل توجه در ادامه این بخش، بررسی ارزش ذاتی و اعتباری پول است. کتاب توضیح می دهد که پول های فلزی مانند طلا و نقره در گذشته، خود دارای ارزش مالی بودند و در بازار فلزات نیز قابلیت معامله داشتند، در صورتیکه اسکناس به صورت ذاتی چنین ارزشی ندارد و اعتبار آن به پذیرش عمومی و نظام پولی و حمایت دولت وابسته است.
در همین زمینه، کتاب به موضوع مثلی و قیمی بودن پول نیز می پردازد و مسئله «پول مثلی یا قیمی؟» را بررسی می کند. بعد از آن، آرای فقها و ادله آنان در رابطه با مثلی بودن و دیدگاه های فقهی در رابطه با این مساله مطرح می شود. در این قسمت همین طور به برخی آرای فقها، همچون دیدگاه های آیت ا... سیدابوالحسن اصفهانی و آیت ا... گلپایگانی در رابطه با موضوع اسکناس و پول جدید اشاره شده است.
کتاب سپس به تفاوت پول با کاغذهای مالی می پردازد و خاصیت های اسکناس را با دیگر اسناد و کاغذهای دارای ارزش مالی مقایسه می کند. در ادامه نیز موضوع کاهش ارزش پول و فاکتورهای مؤثر بر آن مورد توجه قرار می گیرد. نویسنده عواملی مانند شرایط طبیعی، همچون خشکسالی و ترسالی، و عوامل غیرطبیعی مانند احتکار را از فاکتورهای مؤثر بر تغییر ارزش پول برمی شمارد.
کاهش ارزش پول و راهکارهای مواجهه با آن
فصل دوم بخش نخست با عنوان «دو چالش کاهش ارزش پول و مسایل پیرامون آن» بصورت مشخص وارد بحث کاهش ارزش پول می شود.
در گفتار نخست، با عنوان «چالش ربا و راهکارهای مواجهه با آن»، موضوع هایی همچون قرض با پرداخت زاید از جانب مدیون، تضمین زاید توسط مدیون، استفاده از حیل شرعی، استفاده از ربح نسبه و انعقاد قرض بر پایه طلا یا دلار بررسی شده و در ادامه نتیجه گیری انجام شده است.
در بخش دیگری از همین فصل، نویسنده به چالش دلالت ادله قاعده اقدام بر عدم ضمان در پایین آوردن ارزش پول می پردازد. در این قسمت، جهت بررسی ادله، روایات و منابع مختلف فقهی مورد توجه قرار گرفته اند و همچون به صحیحه معاویه بن عمار، خبر زید شحام و حسنه علی بن جعفر عریضی استناد شده و در انتها این بحث نیز نتیجه گیری آمده است.
ضمان کاهش ارزش پول و خمس تورم
فصل سوم بخش نخست با عنوان «ادله ضمان کاهش ارزش پول و خمس تورم» تنظیم شده است.
در گفتار نخست، ادله ضمان کاهش ارزش پول، نویسنده ادله مختلف را بررسی می کند و در این راه به روایات باب مقاصّه، قاعده ید، قاعده لاضرر و قاعده اتلاف می پردازد.
پس از آن، در گفتار دوم، خمس تورم، مسئله خمس و نسبت آن با کاهش ارزش پول و تورم بررسی می شود. در این بخش، موضوع هایی مانند قول مشهور و وجوب خمس، قول غیرمشهور و عدم وجوب خمس، صورت های سه گانه مساله، دیدگاه مختار و نتیجه گیری مطرح گردیده است.
بخش دوم، خلق پول
پس از مباحث در ارتباط با کاهش ارزش پول، کتاب وارد بخش دوم با عنوان «خلق پول» می شود.
فصل نخست این بخش با عنوان «مفاهیم و کلیات» شروع می شود و در گفتار نخست، مفاهیم در رابطه با موضوع مورد بررسی قرار می گیرد. در این قسمت، موضوع بانک، بانک ربوی و بانک اسلامی طرح شده و بعد از آن بحث اخلاق اقتصادی و نمونه هایی از آن در ایران آمده است.
فصل دوم بخش «خلق پول» نیز با عنوان «کلیات»، به مباحث مقدماتی و موضوع شناسی اختصاص دارد. در این بخش، اهمیت موضوع شناسی در مسایل مستحدثه، مالکیت دولت یا عدم آن و اقسام بانک از دیدگاه مستنبطین و روش تعامل با بانکها مورد بحث قرار گرفته است.
به این ترتیب، کتاب «فقه پول» تلاش می کند قبل از رسیدن به احکام فقهی، ابتدا خود مفهوم پول، تحول تاریخی آن، تفاوت پول فلزی و اسکناس، ارزش ذاتی و اعتباری، مثلی یا قیمی بودن پول و خاصیت های نظام پولی جدید را توضیح دهد و سپس سراغ پرسش های فقهی ناشی از این تحولات برود.
در واقع، محور اصلی کتاب را می توان در دو مسئله دنبال کرد: نخست، کاهش ارزش پول و دستاوردهای فقهی آن، همچون ضمان و خمس تورم، و دوم، خلق پول و مسایل فقهی در ارتباط با بانک و نظام پولی جدید.
مقدمه مؤلف نیز بر همین رویکرد تاکید دارد. آیت ا... هادی نجفی این اثر را تحریر درسهای خارج فقه خود در عرصه مسایل مستحدثه می داند که در سال ۱۴۰۳ در مدرسه صدر بازار اصفهان ارایه شده است. او همین طور از حجت الاسلام مصطفی ا... دادی دستجردی برای تدوین متن و از حجت الاسلام مهدی احمدی برای ویرایش علمی کتاب قدردانی کرده است.
در پایان کتاب نیز منابع و مآخذ ارایه شده که در دو بخش «کتب» و «مقالات» تنظیم شده اند و منابع مورد استفاده در تدوین مباحث را در اختیار خواننده قرار می دهند.
«فقه پول» از این منظر اثری است که یک موضوع اقتصادی و روزمره، یعنی پول و کاهش ارزش آن، را در قالب مباحث فقهی دنبال می کند و در کنار آن به یکی از موضوعات جدید نظام اقتصادی، یعنی خلق پول و کارکرد بانک ها، می پردازد، مباحثی که با تغییر شکل پول و ساختار اقتصاد در دوره معاصر، به قسمتی از مسایل نوپدید مورد بحث در فقه تبدیل گشته اند.
به اجمال، در کتاب برای توضیح این مفهوم، نمونه هایی مانند فقه کامپیوتر و اینترنت، شبیه سازی و استفاده از اسلحه های کشتار جمعی جدید مطرح گردیده است. از دید کتاب، مسائل مستحدثه و نوپدید را می توان در دو دسته کلی بررسی کرد، دسته نخست مسائلی هستند که به فعل انسان مربوط می شوند و احکام تکلیفی پیدا می کنند و دسته دوم به احکام وضعی مربوط هستند. در این بررسی، پول بطور عمده به دو نوع پول فلزی و پول کاغذی یا اسکناس تقسیم می شود. در توضیح پول فلزی، به جوامع نخستین و شیوه امرار معاش آنها بوسیله کشاورزی، دامداری و شکار اشاره می شود، دوره ای که مبادلات اقتصادی بطور عمده بر پایه کالا به کالا انجام می شد. دشواری و خطر حمل مقادیر زیادی از طلا و نقره در معاملات، بویژه معاملات بزرگ، سبب شد تاجران بسمت استفاده از اوراقی بروند که نماینده مقدار مشخصی از طلا و نقره باشند.
منبع: nooremarefat.ir
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب