راز حدیث امام علی(ع) در رابطه با خداشناسی چرا برای شناخت خدا باید اول خودمان را بشناسیم؟
نور معرفت: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»؛ هرکس خودرا بشناسد، پروردگارش را شناخته است. این سخن منسوب به امیرالمؤمنین(ع) قرن هاست یکی از بحث برانگیزترین عبارات در عرصه خودشناسی و خداشناسی به حساب می آید. اما شناخت «نفس» چه طور می تواند به شناخت خداوند منتهی شود؟ در تفسیر این کلام، چهار نگاه عنوان شده است؛ از تأمل در شگفتی های بدن انسان و رابطه علت و معلول گرفته تا درک فقر و نیازمندی انسان و رسیدن به معرفت قلبی و شهود.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حدیث «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» از مشهورترین سخنان منسوب به امیرالمؤمنین(ع) درباره ی پیوند میان خودشناسی و خداشناسی است؛ کلامی که میتوان آنرا از چهار منظر متفاوت تفسیر کرد؛ از شناخت ساختار پیچیده بدن و درک رابطه علت و معلول تا فهم فقر وجودی انسان و رسیدن به مرحله شهود قلبی.
امیرالمؤمنین علی(ع) می فرماید: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»؛ یعنی «هر کس خودرا بشناسد، پروردگارش را شناخته است». این سخن، خودشناسی را تنها شناخت خصوصیت های ظاهری و روانی انسان نمی داند، بلکه آنرا می تواند مسیری برای درک خالق و شناخت صفات الهی معرفی نماید.
بنابر روایت ابنا، برای این عبارت، چهار تفسیر مطرح گردیده است که هر یک از زاویه ای متفاوت، رابطه میان شناخت انسان و شناخت خداوند را توضیح می دهد.
نخست؛ شناخت بدن و نشانه های آفرینش
در تفسیر نخست، معنای حدیث از شناخت جسم و ساختار پیچیده بدن انسان شروع می شود. بر این اساس، کسی که با دقت در بدن خود و نظم حاکم بر آن تأمل کند، نشانه های قدرت و حکمت الهی را مشاهده خواهد نمود. این نگاه، در حقیقت به برهان نظم در خداشناسی بازمی گردد.
ساختار چشم، قلب، مغز و دیگر اندام های بدن، مجموعه ای پیچیده و هماهنگ را شکل داده اند که شناخت دقیق هر یک از آنها می تواند انسان را متوجه نظم اعجاب آور آفرینش کند.
برای نمونه، درباره ی کوشش های بشر برای ساخت قلب مصنوعی و محدودیت های آن در مقایسه با قلب طبیعی سخن گفته شده است. حتی اگر یک قلب مصنوعی بتواند قسمتی از وظایف قلب طبیعی را انجام دهد، هنوز توانایی های آن با عملکرد قلب انسان قابل مقایسه نیست؛ چونکه قلب طبیعی باید بتواند در وضعیت مختلف، از فعالیت روزمره گرفته تا ورزش و کارهای سنگین، متناسب با نیاز بدن عمل کند.
نمونه دیگر، سلول های بدن انسان است. بدن از واحدهایی به نام سلول یاخته تشکیل شده که مانند آجرهای ساختمان بدن عمل می کنند. تعداد بسیار زیاد سلول های بدن و پیچیدگی عملکرد آنها نشان داده است که ساختار انسان تا چه اندازه ظریف و پیچیده است.
از این منظر، تأمل در ساختار بدن می تواند انسان را از ظاهر خود به حقیقتی فراتر رهنمون کند؛ یعنی به این پرسش که چنین نظم و هماهنگی گسترده ای چطور پدید آمده است.
دوم؛ شناخت معلول و رسیدن به علت
تفسیر دوم حدیث بر رابطه علت و معلول تکیه دارد. انسان هنگامی که به خود نگاه می کند، درمی یابد که موجودی مستقل و بی نیاز نیست؛ بلکه موجودی مخلوق و معلول است.
وقتی انسان وجود خودرا وابسته و نیازمند می یابد، این پرسش مطرح می شود که علت وجود او چیست. اگر هر علت، خود معلول علت دیگری باشد و این زنجیره تا بی نهایت ادامه پیدا کند، مساله تسلسل پیش می آید؛ بدین سبب در نهایت باید به وجودی برسیم که خود معلول موجود دیگری نباشد و علت نهائی سلسله موجودات باشد.
در این نگاه، شناخت انسان به عنوان موجودی مخلوق و معلول، زمینه ای برای شناخت خالق و علت اولین فراهم می کند؛ موجودی که در اصطلاح فلسفی از آن با عنوان «علةالعلل» یاد می شود و در الهیات، خداوند متعال است.
سوم؛ انسان، موجودی نیازمند
تفسیر سوم حدیث به برهان وجوب و امکان و مفهوم «فقر و غنا» مربوط می شود.
انسان با تأمل در وجود خود درمی یابد که از خود چیزی ندارد و برای ادامه حیات و تحقق نیازهایش به عوامل فراوانی وابسته است. از تولد تا ادامه زندگی، وجود انسان با مجموعه ای از نیازها و وابستگی ها همراه می باشد.
قرآن کریم نیز همین حقیقت را چنین بیان می کند:
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللهِ وَاللهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ»
یعنی: «ای مردم! شما همگی نیازمند به خدایید و تنها خداوند بی نیاز و ستوده است.» (سوره فاطر، آیه ۱۵)
بنابراین، انسان هنگامی که حقیقت فقر و نیازمندی خودرا می شناسد، در مقابل وجودی قرار می گیرد که بی نیاز مطلق است و همه موجودات اصولا وجود و بقای خود به او نیازمندند.
در این تفسیر، خودشناسی به مفهوم شناخت وابستگی ذاتی انسان است؛ انسان با شناخت «فقر وجودی» خود، راهی برای شناخت «غنای مطلق» خداوند پیدا می کند.
چهارم؛ از شناخت نفس تا شهود خداوند
سه تفسیر نخست بیشتر بر استدلال و شناخت عقلی استوارند؛ اما تفسیر چهارم، مسیر دیگری را مطرح می کند: شناخت خدا از راه شهود و معرفت قلبی.
بر اساس این نگاه، انسان هرچه بیشتر موانع و حجاب های درونی و بیرونی را کنار بزند و حقیقت نفس خویش را بشناسد، می تواند به درکی عمیق تر از خداوند برسد.
در داستانی از امام صادق(ع) آمده است:
«مَا کُنْتُ أَعْبُدُ شَیْئاً لَمْ أَرَهُ، لَمْ تَرَهُ الْأَبْصَارُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِیَانِ، وَلَکِنْ رَأَتْهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِیمَانِ»
مضمون این سخن آنست که خداوند با چشم ظاهری دیده نمی گردد، اما دل ها می توانند او را با حقیقت ایمان دریابند.
از این منظر، کسی که نفس خودرا بشناسد، راهی برای شناخت صفات الهی نیز پیدا می کند. در همین زمینه گفته شده است:
«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ عَرَفَ رَبَّهُ بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ»
یعنی اگر انسان خودرا از جهت علم و قدرت بشناسد، می تواند علم و قدرت الهی را نیز بهتر درک کند.
برای مثال، انسان می تواند در ذهن خود تصاویری را ایجاد نماید و لحظه ای بعد آنها را از صفحه ذهن محو سازد. این تجربه ذهنی می تواند بصورت تمثیلی، درک مفهوم «کن فیکون» را برای انسان آسان تر کند؛ یعنی اگر خداوند اراده کند، ایجاد یا محو یک امر برای او نیازمند زمان و ابزارهای انسانی نیست. البته این مقایسه صرفا برای تقریب ذهن است و میان ایجاد صورت های ذهنی انسان و آفرینش الهی تفاوتی بنیادین وجود دارد.
با این حال، شناخت صفات الهی به مفهوم شناخت کنه ذات خداوند نیست. همان گونه که حقیقت نفس و روح انسان نیز بطور کامل برای او شناخته شده نیست. قرآن کریم درباره ی روح می فرماید:
«وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَمَا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا»
«و از تو درباره ی روح می پرسند؛ بگو روح از فرمان آفریدگار من است و از دانش، جز اندکی به شما داده نشده است.» (سوره اسراء، آیه ۸۵)
نفس انسان؛ حقیقتی که هنوز ناشناخته است
نکته قابل تأمل اینجاست که انسان با وجود پیشرفت گسترده علوم، هنوز درباره ی حقیقت نفس و روح خود به شناخت کامل نرسیده است.
علوم مختلفی همچون روان شناسی، روان کاوی، علوم اعصاب و فیزیولوژی، ابعاد گوناگونی از انسان را بررسی نموده اند، اما پیچیدگی وجود انسان همچنان پرسش های فراوانی را پیش روی بشر قرار داده است.
در «مستدرک سفینة البحار» نیز در بحث حقیقت نفس، دیدگاه های مختلفی نقل شده و از چهارده قول درباره ی حقیقت نفس سخن به میان آمده است؛ دیدگاه هایی که از برداشت های جسمانی تا تفسیرهای فراتر از جسم را دربرمی گیرد.
در روایتی منسوب به امیرالمؤمنین(ع)، کمیل بن زیاد از حضرت درخواست می کند که نفس او را برایش معرفی نماید. امام(ع) در پاسخ می فرماید: «ای کمیل! کدام یک از نفس ها را می خواهی برایت معرفی کنم؟»
کمیل تصور می کند که نفس تنها یکی است، اما حضرت از چهار نوع نفس سخن می گویند: «النَّامِیَةُ النَّبَاتِیَّةُ، وَالْحِسِّیَّةُ الْحَیَوَانِیَّةُ، وَالنَّاطِقَةُ الْقُدْسِیَّةُ، وَالْکُلِّیَّةُ الْإِلَهِیَّةُ» و برای هر یک نیز قوا و خصوصیت هایی بیان می کنند.
البته در منابع نیز درباره ی اعتبار این تقسیم بندی و انتساب آن به روایات معتبر، بحث هایی مطرح گردیده است.
خودشناسی؛ نقطه آغاز خداشناسی
شاید یکی از مهم ترین پیام های حدیث «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» این باشد که انسان برای رسیدن به خداشناسی، نباید از شناخت خود غافل شود.
شناخت بدن و نظم حاکم بر آن، انسان را به طرف شناخت خالق می برد؛ شناخت معلول بودن، او را به جست وجوی علت می رساند؛ شناخت فقر و نیازمندی وجودی، او را متوجه غنای مطلق می کند و در مرتبه ای عمیق تر، پالایش درون و رفع حجاب ها می تواند زمینه معرفت قلبی و شهود را فراهم سازد.
از همین رو، خودشناسی در این نگاه صرفا شناخت خصوصیت های جسمی، روانی یا رفتاری نیست؛ بلکه تلاشی برای فهم جایگاه انسان در نظام هستی است.
شاید بی خود نیست که با وجود همه پیشرفت های علمی، انسان همچنان یکی از پیچیده ترین و ناشناخته ترین موجودات برای خود به شمار می رود؛ موجودی که خداوند بعد از آفرینش او می فرماید:
«فَتَبَارَکَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ»
«پس بزرگ و پر برکت است خدایی که بهترین آفرینندگان است!» (سوره مؤمنون، آیه ۱۴)
در نهایت، حدیث امیرالمؤمنین(ع) را میتوان دعوتی به سفری درونی دانست؛ سفری که از شناخت «من» شروع می شود و می تواند به شناخت «رب» برسد. انسان هرچه عمیق تر در حقیقت وجود خود تأمل کند، بالاتر از پیش با نشانه های نیاز، وابستگی، محدودیت و با این حال ظرفیتهای اعجاب آور وجود خویش مواجه می شود؛ و همین شناخت، می تواند مقدمه ای برای فهم عمیق تر قدرت، علم، غنا و حکمت الهی باشد.
پی نوشت ها:
۱. غرر الحکم و درر الکلم، تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، محقق/مصحح: سید مهدی رجایی، دارالکتاب الاسلامی، قم، ۱۴۱۰ق، چاپ دوم، ص ۵۸۸، حکمت ۳۰۱؛ میزان الحکمة، محمد ری شهری، دارالحدیث، قم، ۱۴۱۶ق، چاپ اول، ج ۶، ص ۱۵۴.
۲. برای توضیح بیشتر، ر. ک: پیام قرآن، ناصر مکارم شیرازی و جمعی از فضلا، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۶ش، چاپ نهم، ج ۲، ص ۶۸ـ۷۲.
۳. سوره فاطر، آیه ۱۵.
۴. بحارالانوار، محمدباقر مجلسی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ق، چاپ دوم، ج ۴، ص ۳۳؛ میزان الحکمة، محمد ری شهری، دارالحدیث، ۱۴۱۶ق، ج ۶، ص ۲۰۲ـ۲۰۳.
۵. سوره اسراء، آیه ۸۵.
۶. درباره ی عبارت «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»، ر. ک: المیزان فی تفسیر القرآن، سید محمدحسین طباطبایی، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ۱۴۱۷ق، چاپ پنجم، ج ۶، ص ۱۶۹؛ همینطور میزان الحکمة، ج ۶، ص ۱۵۶ و نهج البلاغه: سخنان علی بن ابی طالب(ع)، محمدتقی جعفری، ج ۱۸، ص ۱۴۸ به بعد.
۷. مستدرک سفینة البحار، علی نمازی شاهرودی، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۸ق، چاپ اول، ج ۱۰، ص ۱۱۱.
۸. همان، ص ۱۱۳؛ در این مورد درباره ی معتبر بودن این تقسیم در اخبار نیز بحث شده است.
۹. سوره مؤمنون، آیه ۱۴.
۱۰. گردآوری از کتاب اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، ناصر مکارم شیرازی، تهیه و تنظیم اکبر خادم الذاکرین، نسل جوان، قم، ۱۳۸۵ش، ج ۲، ص ۱۳۰.
منبع: پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله مکارم شیرازی
به طور خلاصه حتی اگر یک قلب مصنوعی بتواند قسمتی از وظایف قلب طبیعی را انجام دهد، هنوز توانایی های آن با عملکرد قلب انسان قابل مقایسه نیست؛ چراکه قلب طبیعی باید بتواند در وضعیت مختلف، از فعالیت روزمره گرفته تا ورزش و کارهای سنگین، متناسب با نیاز بدن عمل کند. اگر هر علت، خود معلول علت دیگری باشد و این زنجیره تا بی نهایت ادامه پیدا کند، مسئله تسلسل پیش می آید؛ به این دلیل در نهایت باید به وجودی برسیم که خود معلول موجود دیگری نباشد و علت نهایی سلسله موجودات باشد. قرآن کریم درباره ی ی روح می فرماید: وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَمَا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا و از تو درباره ی ی روح می پرسند؛ بگو روح از فرمان پروردگار من است و از دانش، جز کمی به شما داده نشده است.
منبع: نور معرفت
مطلب نورمعرفت را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان نورمعرفت در مورد این مطلب